1924 Erzurum Depreminde Yurtdışından Yapılan Yardımlar

/ 31 Ocak 2018 / 259 / yorumsuz
1924 Erzurum Depreminde Yurtdışından Yapılan Yardımlar

Giriş

İnsanoğlunun yaşadığı tabii felaketlerin başında yer alan deprem, dünyanın çeşitli coğrafyalarında olduğu gibi Anadolu’da da birçok kez büyük hasara sebep olmuştur. Ça- lışmamıza konu olan Erzurum ise deprem kuşağı üzerindedir ve günümüze kadar birçok şiddetli depreme maruz kalmış, birçok can ve mal kaybına uğramıştır (Tozlu, 2001: 94).

Geçmişte çeşitli depremlere sahne olan Erzurum, Cumhuriyet döneminde de birkaç kez şiddetli depreme maruz kalmıştır. Uzun savaşlardan yorgun ve bitkin düşmüş olan Erzurum halkı 1924 yılı içerisinde üç deprem yaşamıştır. 13 Mayıs ve 6 Eylül 1924’de meydana gelen depremlerin etkisi ortadan kaldırılamadan 13 Eylül’de daha büyük bir depremin meydana gelmesi tahribatın boyutunu çok daha fazla artırmıştır. Kış aylarının yaklaştığı günlerde meydana gelen bu deprem halkı çok büyük sıkıntıya sokmakla birlik- te birçok can kaybı ve maddi hasara sebep olmuştu.

Bu depremin yaraları hemen sarılmalıydı. Bir an önce savaşlardan yoksul düşen Er- zurum halkının imdadına koşulmalıydı. Bu nedenle halkın ihtiyaçlarını karşılamak için Hükümet ve idari yetkililer hızlı bir şekilde çalışmalara başlamışlardı. Erzurum depremi Anadolu halkının zor günlerde ki dayanışma yeteneğini bir kez daha göstermişti. Anadolu halkı Erzurum felaketzedelerinin durumuna duyarsız kalmayarak hemen yardım komis- yonlarına bağışta bulunmaya başladı.

Doğal afetlerin meydana getirmiş olduğu insan ve maddi kayıplar sadece meyda- na geldiği bölge ya da ülke insanının acıma ve yardım duygularını etkilemekle sınırlı kalmamıştır. Felaketli günlerde insanlığın acıma duyguları evrensel bir şekilde harekete geçerek sınırlar ötesinde hatta okyanuslar ötesinde zor durumdaki muhtaçlara yardım gö- türülmesini amaçlamıştır.

Erzurum depremi sırasında yurtdışından yapılan yardımlar bu ortak evrensel yardım duygusunun bir örneğini ortaya koymaktadır. Depremin meydana getirdiği can ve mal kaybı dünyanın farklı yerlerinde acıma ve yardım duygularını harekete geçirmiş ve fe- laketzedelere Amerika ve Avrupa Kıtaları ile Uzak Doğu’dan maddi yardımlar gönderil- miştir.

  1. 1924 Erzurum Depremi

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunu müteakip Erzurum’u sarsan ilk depremler 1924 yılı içerisinde meydana geldi. İlki 13 Mayıs 1924’de Horasan ve çevresinde meydana ge- len depremde can kaybı olmamasına karşılık maddi hasar oldu. Bu depremden Erzurum şehir merkezi çok fazla etkilenmemiş, Horasan ve çevresinde insan kaybı olmamasına karşılık iki yüzden fazla hane yıkılmış, erzak ve eşyalar mahvolmuştu.

Bu depremin yaralarını sarmak için Hükümet tarafından yapılan yardımlar ve Er- zurum Vilayeti’nin çalışmaları ile köylerde yıkılan evlerin yapımına başlanmış, fakat 6 Eylül 1924’de bölgede yeni bir deprem daha olmuştur. Meydana gelen bu yeni deprem felaketin boyutunu büyütmüş, yapımı devam eden binaların bir kısmının da yıkılmasına neden olmuştur. (Atnur, 2006: 27-30).

1924 Erzurum Depreminde Yurtdışından Yapılan Yardımlar S

Erzurum’un Pasinler Kazası, Horasan ve Aras Nahiyeleri civarında 13 Mayıs ve 6 Eylül’de meydana gelen depremlerden sonra yine aynı merkezli olmakla birlikte etraf kazaları da etkileyen üçüncü ve şiddet açısından en büyük deprem 13 Eylül 1924 tari- hinde “alaturka saat 10:30” alafranga saat ikindiyi biraz geçe (14:34) meydana geldi. Bu deprem öncekilere göre daha büyük olup, şiddeti 6.8 veya 6.9 olarak ölçülmüştür (Ba- büroğlu, 1993: 20; Ayhan, Alsan, Sancaklı ve Üçer, 1980: 30; Ergin, Güçlü ve Uz, 1967:

39; Atnur, 2006: 33).

Bir dakika kadar devam eden deprem, Erzurum merkez, Hasankale, Hınıs, Narman, Tortum ilçeleri ile Ardahan ve Kars çevresinde etkili oldu. Deprem birçok yerleşim yeri- nin yanı sıra demiryolu hattı üzerinde de hasara neden oldu. Bu sarsıntıda en fazla hasar Pasinler (Hasankale) ve çevre köylerinde oldu (Cumhuriyet, 16 Eylül 1340 / 1924; Atnur, 2006; 35-36; Ortak, 2002: 191-192).

Depremin ardından ortaya çıkan insan kaybı ve hasarlarla ilgili olarak gerek basın- da gerekse çeşitli yazışmalarda farklı rakamlar ortaya çıkmıştır. Deprem sonrası insan kayıpları ve hasarlarla ilgili net bir bilgi ortaya koyabilmek için yapılan tespit çalışma- ları bir hayli zaman almış, uzun süren çalışmalar sonunda 16 Ekim 1924’de Erzurum Valiliği’nden Başvekâlet’e gönderilen aşağıdaki telgrafla insan kayıpları ve ortaya çıkan maddi hasar miktarı netleşmiştir.

“Pasinler merkez nahiyesinde: 38 kişi ölmüş, 40 hayvan telef olmuştu. 685 hane tama- men ve 11946 nüfus ve 22693 hayvanı barındıran 641 hane kısmen yıkılmıştı. Velibaba (Aras) Nahiyesi: 62 kişi ölmüş, 237 hayvan telef olmuştu. 954 hane tamamen ve 6537 nüfuslu 20.586 hayvanlı 199 hane kısmen haraptı. Karayazı Nahiyesi’nde: 63 kişi ölmüş ve 176 hayvan telef olmuştu. 791 hane tamamen 7569 nüfuslu, 7336 hayvanlı 345 hane kısmen yıkılmıştı. Horasan Nahiyesi’nde: 47 nüfus ölmüş, 86 hayvan telef olmuştu. 1033 hane tamamen ve 5101 nüfus ile 7586 hayvan barındıran 127 hane kısmen yıkılmıştı.

Hınıs Kazası’nın Söylemez Nahiyesi’nde: 2 kişi ölmüş, 290 hayvan telef olmuştu. 46 hane tamamen ve 280 nüfuslu, 627 hayvanlı 228 hane kısmen yıkılmıştı. Narman Kazası’nda: 1 kişi ölmüş 290 hayvan telef olmuştu. 273 hane tamamen ve 2784 nüfuslu 3200 hayvanlı 927 hane kısmen yıkılmıştı. Erzurum merkezde: 1 kişi ölmüş, 5 hane ta- mamen ve 47 hane de kısmen yıkılmıştı. Toplam nüfus kaybı 212, telef olan hayvan sayısı 1119 idi. 3787 hane tamamen yıkılmış, 31.227 nüfus ve 62.028 hayvanı barındıran 2514 hane kısmen harap olmuştu” (Atnur, 2006: 43-44).

Erzurum ve civarında meydana gelen şiddetli deprem üzerine felaketzedelerin yara- larını sarmak için Erzurum Valisi Zühtü (Durukan) Bey tarafından 17 Eylül’de Hilal-i Ahmer’den istenilen yardım talebinde depremle ilgili şu ifadelere yer verilmekte idi: 13 Eylül’de meydana gelen hareket-i arz da Erzurum Vilayeti’nin Hasankale Kazası’nın Ve- libaba Nahiyesi’ne tabii Mindivan, Bozviran, Komasor, Çamurlu, Zanzak Nahiyesi’nin Zars Kariyelerinin binaları taş üzerinde taş kalmamak üzere yıkılarak bilumum hayvanat ve eşya mahv ve telef oldu. Bu köylerde yüz yirmi altı nüfus ölü ve birçokta ağır ve hafif yaralılar vardır. Oranın ahalisi Harbi Umumi’de göç etmediğinden felaketzedelere

yardım edecek durumda olmamalarına rağmen yardımlarını yapmaktalar. Kuruluşundan beri çaresizlere şefkat ellerini uzatan, acılarını dindirmeye çalışan Hilal-i Ahmer heyeti muhteremesinden enkaz altından kurtarılan, yağmurlu hava altında bulunan altı köyün iki yüz elli haneden ibaret çaresizlerine iki yüz elli çadırın süratle gönderilmesini, iaşe ve elbise yardımlarını önemle rica ve istirham ederim efendim. (Kızılay Arşivi (K.A). Kutu No (K). 93 / Belge No (B). 174-174.1-174.2).

13 Eylül depremi ardından yapılan ilk yardım faaliyetleri mahalli boyutta idi. Kısa süre içinde Hükümet yardım çalışmalarını düzene koymak maksadıyla harekete geçti. Dâhiliye Vekâleti, felaketzedelere yapılan yardımları toplamak için “Erzurum Felaket- zedegânı Komisyonu” kurulmasını ve yapılan yardımların Vekâlet’e bildirilmesini istedi (Cumhuriyet, 3 Teşrinievvel 1340 / 3 Ekim 1924; Ortak, 2002: 197). Daha sonra dokuz maddelik bir kararname1 hazırlanarak Vali Zühtü Bey başkanlığında “Hareket-i Arz Fela- ketzedegânı Komisyonu” kuruldu. Hazırlanan kararnameye göre ilçelerde alt komisyon- lar kurulacak, bütün askeri ve mülki araçlar komisyon emrinde depremzedelere yardım edecekler, depremzedeler için zeminlikler bir buçuk ayda tamamlanacak, halkın açıkta kalan tahıl ürünleri hükümetçe korunacaktır. Kararname telgrafla Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya sunulmuş ve onay almıştır (Cumhuriyet, 5 Teşrinievvel 1340 / 5 Ekim 1924;

Atnur, 2006: 101-103).

Felaketzedeler için toplanan yardımlar Hilal-i Ahmer vasıtası ile Erzurum’a gönde- rildiği gibi, Ziraat Bankası’nın bütün şubeleri verilecek yardımları ücretsiz kabul edip bölgeye ulaştıracaklardı. Yine Ziraat Bankası depremden etkilenen çiftçilere iki yıl süreli kredi sağlayıp, çiftçilerin ödeme günü gelmiş borçlarını erteleyecekti (Cumhuriyet, 20 Eylül 1340 / 1924; Atnur, 2006: 129; Çapa, 2003: 652; Ortak, 2002; 196)

Erzurum depreminin yıkıcı etkisi Hükümeti ve Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ni olduğu ka- dar, halkı da felaketzedeler lehine yardım yapmaya sevk etti. Halkın depremzedelere yar- dım yapmalarını teşvik hususunda basının gayretleri takdire şayandır. Bu hususta Cum- huriyet gazetesi 20 Eylül tarihinden itibaren bir yardım çalışması başlattı. Gazetenin ilk cümleleri “Erzurum felaketzedeleri için bir teberru defteri açıyoruz. Manzara çok fecidir, yardım ediniz, gözyaşlarıyla sulanan harabelerden gelen iniltiler kardeşlerimizin feryadı, aç ve çıplak kadınların, mini mini yavrucakların figanıdır. Türk’ün rahm ve şefkati bu gözyaşlarını dindirecektir” (Cumhuriyet, 20 Eylül 1340 / 1924). Cumhuriyet gazetesi bu duygusal başlıkların ardından devam eden günlerde de halkı felaketzedeler lehine yardı- ma çağırıp Erzurum halkının başına gelenleri anlatmakta idi. Depremin boyutu hakkında bilgiler veren Varlık gazetesi, Hilal-i Ahmer’in yardım çabalarından bahsedip, ülkenin her tarafında felaketzedeler için bağış toplandığını okuyucularına duyuruyordu (Atnur, 2006: 122). Samsun’da çıkan Haber gazetesi, 3 Ekim tarihili sayısında “felaketzedelere yardım vicdani borcumuzdur” diye yazıp, 21 Ekim 1924’de Erzurum ve Erzurumlulardan övgüyle bahsetmekteydi (Akbulut, 2003: 108-111).

  1. Mustafa Kemal Paşa’nın Erzurum Depremi Münasebetiyle Erzurum’a İkinci Gelişi ve Yaptığı Çalışmalar

Deprem olduğu dönemde Gazi Mustafa Kemal Paşa Sonbahar seyahatleri2 denilen gezilerine devam etmekte idi. Depremin neden olduğu insan kaybı ve hasarlarla ilgili en ayrıntılı bilgilerden biriside Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın seyahatleri sırasında ken- disine Trabzon’da iken Erzurum Valisi Zühtü Bey tarafından gönderilen rapor ile ortaya çıkmıştı.

Gazi Mustafa Kemal Paşa, Sonbahar seyahatleri kapsamında Hamidiye Zırhlısı ile 15 Eylül 1924’de saat 11’de Trabzon’a geldi. Halkın coşkun gösterileri ile karşılanan Gazi Mustafa Kemal Paşa, 15-16 Eylül günlerinde Trabzon’da çeşitli toplantı, açılış ve ziya- retlerde bulundu (Akın, 2008: 94-95). 16 Eylül’de ajanslardan gelen gazete ve telgraflar- dan, 13 Eylül’de Erzurum’da meydana gelen yıkıcı depremin öğrenilmesi Gazi Mustafa Kemal Paşa’yı çok üzdü. Gazi Mustafa Kemal Paşa, hemen Erzurum Valiliği ve Bele- diye Başkanlığı’na aşağıdaki telgrafı gönderdi: “Erzurum Vilayeti’nin çeşitli yerlerinde deprem olduğu büyük bir üzüntü ile haber alındı. Bilgi verilmesini ve zarar derecesinin bildirilmesini rica ederim” (Akın, 2008: 95). Bundan başka Başkâtip Tevfik Bey’e emir vererek hükümetin deprem hakkında yaptığı çalışmalar hakkında bilgi istedi (Cumhuri- yet, 18 Eylül 1340/1924).

16 Eylül’de Erzurum Belediye Başkanı Nafız (Dumlu), Belediye ve İl Encümeni Üye- lerinin imzaladıkları bir telgrafla Gazi’ye cevap verildi. Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın acılarını paylaşmasına teşekkür eden imza sahipleri kendilerini özlemle Erzurum’a davet etmekteydiler (Akın, 2008: 95). Daha sonraki gönderilen bir telgrafta ise, depremin sebep olduğu hasar ve yapılan çalışmalar hakkında bilgi verilmekteydi.3

Karadeniz Bölgesi’nde gezilerine devam eden Gazi Mustafa Kemal Paşa, Erzurum- luların ısrarlı davetleri üzerine seyahatlerini yarıda keserek Erzurum’a gitme kararı aldı. 17 Eylül 1924’de Rize’de, 19 Eylül 1924’de Giresun ve Ordu’da, 20 Eylül 1924’ de Samsun’da bulundu. 24 Eylül akşamı karayolu ile Samsun’dan Amasya’ya geçen Gazi Mustafa Kemal Paşa, geceyi Amasya’da geçirdikten sonra 25 Eylül’de Tokat’a, buradan 27 Eylül’de Sivas’a geçerek Sivas’tan Erzincan’a geçti. Erzincan’da bir gün kalan Gazi Mustafa Kemal Paşa, 30 Eylül 1924 sabahı saat 8.00’de Erzurum’a hareket etti (Önder, 1998: 170).

Beraberindeki heyetle akşama doğru saat 17’de Ilıca’ya varan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Ilıca-Erzurum arasındaki yolun iki tarafında atlı ve yaya olarak sıralanan halk, cemiyetler, memurlar ve askerler tarafından çok görkemli bir şekilde karşılanıp, sevgi gösterileri ve “Çok Yaşa” sesleri arasında İstanbul Kapı’ya geldi. Karşılama için şeh- rin girişinde toplar atıldı, tezahüratlar yapıldı, kurbanlar kesildi. Şehir girişinden itibaren özel olarak hazırlanan arabaya binen Gazi Mustafa Kemal Paşa, iki tarafındaki atlılarla birlikte Hükümet Konağı’na geldi (Cumhuriyet, 2 Teşrinievvel 1340 / 2 Ekim 1924; Akın,

2008: 144; Önder, 1998: 170-171; Atnur, 2006: 50; Ortak, 2002: 196; Çapa, 2003: 645).

Hükümet Konağı’nda bir süre dinlenen Gazi, Erzurum’da yeni yapılan bir cadde- nin açılışına katıldı. Erzurum Belediye Başkanı Nafız Bey, Erzurumluların caddeye Gazi Mustafa Kemal Paşa adını vermek istediklerini ifade edince, Gazi; “Ben faniyim, ama Cumhuriyetimiz ebediyen yaşayacaktır. Caddeye Cumhuriyet adının verilmesi daha uy- gundur” diyerek Cumhuriyet Caddesi’nin açılışını yaptı (Önder, 1998: 171).

Cadde açılışından sonra Gazi Mustafa Kemal Paşa, şerefine düzenlenen yüz kişilik yemeğe katıldı. Yemekte Erzurumlular adına Erkek Öğretmen Okulu (Muallim Mektebi) Müdürü Cemal Bey tarafından bir konuşma yapıldı (Önder, 1998: 171; Akın, 2008: 144). Cemal Bey’in yapmış olduğu konuşma Gazi’yi duygulandırmıştı. Gazi, karşılık olarak geçmişte yaşanan günlerle o anı bağdaştıran uzun ve duygulu bir konuşma yaptı (Atnur, 2006: 59).

Gazi Mustafa Kemal Paşa, 1 Ekim’de Valilikte Vali Zühtü Bey’in başkanlığındaki Hareket-i Arz Felaketzedegânı Komisyonu’yla bir toplantı yaptı. Toplantıda depremin büyüklüğü, meydana getirdiği hasar ve felaketzedelere yapılacak yardımlar hakkında gö- rüşmeler yapıldı (Cumhuriyet, 2 Teşrinievvel 1340 / 2 Ekim 1924; Önder, 1998: 173; At- nur, 2006: 64; Ortak, 2002: 197-198). Aynı gün Gazi, eşi Latife Hanım ve maiyetindekiler felaketzedeler için çeşitli miktarlarda yardımda bulundular.4

2 Ekim günü sabah sekizde maiyeti, erkânı ve Kolordu Komutanlarıyla birlikte Erzurum’dan otomobillerle hareket eden Gazi Mustafa Kemal Paşa, Hasankale Kazası ve köylerini ziyaret edip, depremin Hasankale’de sebep olduğu hasar hakkında bilgi alarak kıştan hemen önce acilen yapılması gereken yardımlar hakkında görüşmelerde bulundu. Hasankale’den sonra depremin yerle bir ettiği Köprüköy, Yağan, Emrekom, Mindivan, Komasor, Döllek köylerine giderek felaketzedelerle görüşmeler yaptı (Cumhuriyet, 5 Teşrinievvel 1340 / 5 Ekim 1924; Tanin, 5 Teşrinievvel 1340 / 5 Ekim 1924; Akın, 2008:

151-153; Atnur, 2006: 64-67; Çapa, 2003: 649; Ortak, 2002: 198-199).

4 Ekim’de Erzurum’dan saat 11’de hareketle akşam saat 18’de Sarıkamış’a varan Gazi Mustafa Kemal Paşa, halk ile görüşerek ihtiyaçlarını sorup, yapılacak yardımlar hakkında bilgi vererek bölgede çeşitli incelemelerde bulundu (Cumhuriyet, 5 Teşriniev- vel 1340 / 5 Ekim 1924; Akın, 2008: 154; Ortak, 2002: 199-200).

Gazi Mustafa Kemal Paşa, 5 Ekim’de Sarıkamış’ta çeşitli inceleme ve ziyaretlerde bulundu. 6 Ekim sabahı Sarıkamış’tan trenle Kars’a geçti. Kars’ta Hükümet, Belediye, Halk Fırkası, Türk Ocağı, Komutanlık dairelerini ve kız okulunu ziyaret etti. Halk he- yetlerini, subayları, memurları kabul ederek, depremden dolayı İl içinde meydana gelen zararlarla ilgili bilgi aldı ve yapılacak yardımlar hakkında emirler verdi. Türk Ocağı’nda onurlarına oyunlar oynandı ve teşriflerinden dolayı coşkulu konuşmalarla duygular dile getirildi. Akşam tekrar Sarıkamış’a dönen Gazi Mustafa Kemal Paşa, 7 Ekim’de ince- lemelerini burada sürdürdü ve 8 Ekim Çarşamba günü tekrar Erzurum’a döndü (Akın, 2008: 156-157). Erzurum’da Felaketzedelere Yardım Komisyonu’yla yapılmakta olan işler hakkında görüşmeler yaptı. 9 Ekim günü Muş ve Bitlis Heyetleriyle görüştü, öğle- den sonra Belediye’yi, Komutanlık’ı, Hastane’yi ve okulları ziyaret etti. 10 Ekim sabahı Erzurum’dan ayrıldı (Önder, 1998: 174; Akın, 2008: 158).

  1. Erzurum Depreminden Dolayı Yurtdışından Yapılan Yardımlar ve Kamuoyuna Yansımaları

Erzurum depreminin etkisi yurt içinde olduğu gibi yurtdışında da görülmüştür. Bu hususta Uluslararası Kızılhaç Komitesi yardım yapma isteğinde bulunmuş ve bu isteğini Türk Kızılayı’na bildirmiştir.

Depremden sonra 21 Eylül 1924’de Uluslararası Kızılhaç Komitesi Başkanı Gustave Ador, Türk Kızılay Başkanı’na gönderdiği telgrafta Uluslararası Komite Erzurum depre- minden etkilenmiştir. Komite adına sizlerle aynı duyguyu paylaştığımı belirtirim. Ulusla- rarası yardım çağrısında bulunmak için sizin taleplerinizi bekliyoruz. Komite veya ortak komisyonun yardım önerisini kabul ediniz demekteydi (K.A. K. 1244 / B. 98).

Kızılay depremzedelere gerekli yardımları yaparken yurtdışından da felaketzedelere yardım yapılması hususunda gelen öneriye binaen Kızılhaç Komitesi’ne yardım çağrı- sı yapmıştır. Kızılay’ın bu yardım çağrısı üzerine Uluslararası Kızılhaç Komitesi adına Başkan Gustave Ador ve Başkan Yardımcısı Paul Des Gouttes tarafından Erzurum fe- laketzedeleri için Cenevre’de 1 Ekim 1924’de “Erzurum’da ki Felaketzedelere Yardım Çağrısı” başlıklı bir genelge yayınlanmıştır. Yayınlanan bu genelgede şu ifadelere yer verilmekteydi:

Sayın Başkanlar ve Kızılhaç Merkez Komitesi Üyeleri,

Aldığımız telgraflar 13 Eylül’de bir depremin Erzurum bölgesini salladığını belirtiyor. Artçı depremler depremden sonraki günlerde de artarak devam etmiş, Kars ve Ardahan il- lerine ulaşmış ve oldukça büyük hasarlara yol açmıştır. 3.878 ev tamamen yıkılmış, 2525 ev kısmen tahrip olmuş, yaralılar hariç 202 insan hayatını kaybetmiş, 25000 kişi yılın bu vaktinde bu yüksek bölgelerde gittikçe şiddetlenen iklimin acımasızlığına maruz bir şekilde evsiz ve çaresiz kalmıştır. Türk Hükümeti ve Kızılayı bölgeye acil yardım gön- dermiş fakat daha önceki yıllarda yerine getirmek zorunda kaldıkları bir hayli çabadan ötürü kaynakları çok kısıtlıdır. Aynı zamanda Türk Kızılayı’da 21 Eylül tarihli telgrafla Uluslararası Kızılhaç Komitesi’ne başvurmuştur. Telgrafta “Komitenin büyük hasarlar- dan muzdarip Erzurum depremzedeleri yararına kaynak gönderme iyiliğinde bulunmasını rica ediyoruz- Kızılay” denmektedir.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, Türk Kızılayı’nın depremzedelere sağlayacağı büyük yardım görevinde felaketzedelere yardımcı olmak üzere Kızılhaç topluluğunun bütün ulusal merkez komitelerine gereği için ivedi yazı gönderiyor.

Yardımlar Cenevre’de bulunan Promenade du Pin adresindeki Uluslararası Kızılhaç Komitesi’ne iletilebilir veya İstanbul Mahmudi Caddesi’ndeki Türk Kızılayı’na doğru- dan gönderilebilir.

Yardım çağrımıza vereceğiniz yanıttan ötürü sizlere önceden teşekkür eder ve en içten saygılarımızı sunarız (K.A. K. 1244 / B. 19).

Yine Cenevre’de Uluslararası Kızılhaç Komitesi tarafından Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne gönderilen 16 Ocak 1925’de gönderilen bir telgrafta şöyle denilmekte idi: Ülkenizi sarsan bu felaketten etkilendik. Derin üzüntülerimizi bildiririz. Yeni yardım gönderebilmemize olumlu etkide bulunacağından Erzurum felaketini resimlerle tasvir eden ayrıntılı bir yazı yayınlayacağız. Lütfen gerekli evrakı ivedilikle gönderiniz (K.A. K. 1244 / B. 134).

Erzurum depreminin ilk yankı bulduğu ülkelerden biri Fransa olmuştur. Fransa Cum- hurbaşkanı Gaston Daumergue, 29 Eylül 1924’de Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya şu telg- rafı göndermişti: “Zat-ı âlilerin bizzat ilk tesellileri ve yardımları kendilerine götürdüğü Erzurum’un zavallı ahalisini o kadar feci surette elemnâk eden felaketi pek şiddetli bir teessürle haber aldım. Türkiye’nin bu vechile düçar olduğu musibete Fransa’nın samimi iştirakini zat-ı âlinize ifade ve beyan etmek isterim” (Cumhuriyet, 3 Teşrinievvel 1340 / 3 Ekim 1924; Atnur, 2006: 98; Ortak, 2002: 198).

Fransa Hükümeti, deprem mağdurları için 50.000 frank göndermiş (Cumhuriyet, 3 Teşrinievvel 1340; Ortak, 2002: 198), Fransa Başbakanı’da İsmet Paşa’ya üzüntülerini iletmişti. 30 Eylül’de İsmet Paşa, cevap telgrafında Fransa Hükümeti’nin acıyı paylaşma- sına teşekkür ederek, felaketzedelerin bu ilgiden teselli bulacaklarını ifade etmişti (Atnur, 2006: 98).

1 Ekim 1924’de ise Gazi Mustafa Kemal Paşa, Erzurum’dan Fransa Cumhurbaşkanı’na cevap olmak üzere İsmet Paşa’ya şu telgrafı gönderdi:

“Fransa Reis-i Cumhuru’nun telgraf namesine atideki mealde imzamla bir cevap ya- zıp keşide buyurmanızı rica ederim.

Paris’te Fransa Reis-i Cumhuru Mösyö Gaston Daumergue Erzurum halkının düçar olduğu felaket dolayısıyla zat-ı âlilerinin derin teessürlerini ve Fransa’nın samimi bir ala- ka ile Türkiye’nin kederine iştirakine ifade telgrafınızı aldım. Musibete uğrayanlarla te- masa geldiğim ilk günde ve derin teessürlerimin en şedid bir zamanında beni bulan büyük dostane tesellinizden duyduğum hiss-i teşekküre itimad buyurmanızı rica ederim” (Baş- bakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). Bakanlar Kurulu Kararları (BKK). 030.01.40.237.4; Cumhuriyet, 3 Teşrinievvel 1340 / 3 Ekim 1924; Atnur, 2006: 98-99; Ortak, 2002: 198).

Mısır Hidivi Abbas Hilmi Paşa, Erzurum felaketzedeleri için önemli bir miktarda yardım yaptı. Bu hususta Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın İsmet Paşa’ya 5 Ekim 1924’de Sarıkamış’tan gönderdiği telgrafta şu bilgiler yer almaktaydı:

“Tarafımdan Abbas Hilmi Paşa’yı ziyaretle hareket-i arz felaketzedeleri için elli bin liradan aşağı olmamak üzere muavenette bulunmasını rica ettiğimi Erzurum’dan Yu- nus Nadi Bey’e yazmıştım. Bunun üzerine malum teberruatda bulunulmuştur efendim” (BCA. BKK. 030.01.40.237.12.4; Atnur, 2006: 133)

Söz konusu yardım daha sonra basına da yansıdı ve Varlık gazetesinde şu şekilde yer aldı:

“Felaketzedelere elli bin lira

Hidiv-i Mısır Abbas Hilmi Paşa Erzurum felaketzedelerine muavenet olmak üzere Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri emrine elli bin lira Osmanlı bankası vasıtasıyla gönderdiğini memnuniyet ve şükranla İstanbul refikamız da gördük.

Felaketzede kardeşlerimize karşı Abbas Hilmi Paşa Hazretlerinin göstermiş olduğu bu müstesna ve ulvi teberru lisan-ı şükranla kayd ve zikr ederiz” (Atnur, 2006: 133)

Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın Sarıkamış’ta bulunduğu sırada Mısır Hidivi Abbas Hilmi Paşa’nın İstanbul’a gelişi ve üzüntülerini bildirerek göndermiş olduğu 50.000 bin liralık yardım Cumhuriyet gazetesine de konu oldu (Cumhuriyet, 5 Teşrinievvel 1340 / 5 Ekim 1924; Ortak, 2002: 200).

Hilal-i Ahmer Cemiyeti, 15 Ekim 1924’de Erzurum felaketzedelerine Cemiyet’in yaptığı yardımları ve kendisine iletilen bağışları açıkladı. Cemiyet’e yapılan bağışların

kuruş hesabı ile tutulduğu ve bu yardımlar arasında Mısır Hidivi Validesi’nin 410.000 kuruş yardım yaptığı görülmektedir (Atnur, 2006: 128).

Amerika Salib-i Ahmeri, Hükümet’e müracaat ederek deprem bölgesine heyet gön- derme isteğinde bulunmuşsa da Ankara Hükümeti, yardım malzemelerinin İstanbul’da ilgililere teslim edilmesini uygun bulmuştur. Amerika Salib-i Ahmeri bu cevap üzerine Amerika Elçiliği aracılığı ile Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekâleti’nin İstanbul Temsil- cisi Nusret Bey’e 1.000 liralık yardımı teslim etmiş ve malzeme yardımı yapacağı sözünü de vermiştir. Bu yardım da Hilal-i Ahmer vasıtası ile bölgeye gönderilmiştir (Cumhuriyet, 8 Teşrinievvel 1340 / 8 Ekim 1924; Cumhuriyet, 15 Teşrinievvel 1340 / 15 Ekim 1924; Ortak, 2002: 201). Amerika Salib-i Ahmeri’nin göndermiş olduğu bin Türk Liralık bu yardımı 14 Ekim 1924’de Hariciye Vekâleti İstanbul Temsilcisi’nin yukarıdaki ifade ile Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne bildirdiğini Kızılay Arşivi belgesinde de görmekteyiz (K.A. K. 94 / B. 199).

Uluslararası Kızılhaç Komitesi adına Hazine Şefi F. Sutter, Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne gönderdiği 7 Ekim 1924 tarihli yazıda Komite’nin talimatları üzerine Erzurum depre- minden muzdarip olanlar için 5000 franklık yardım gönderdiklerini ve bundan mutlu olduklarını belirtmekte idi (K.A. K. 94 / B. 223). Uluslararası Kızılhaç Komitesi, Hilal-i Ahmer’e bu yardımı göndermekle birlikte Kızılhaç şubelerini yine yardıma çağırmıştır (Ortak, 2002: 201).

Yugoslavya Kızılhaç Cemiyeti, 22 Ekim 1924’de Osmanlı Kızılayı’na Erzurum dep- remi için yardım etme beyanında bulunmuştur. Yugoslavya Krallığı Kızılhaç Başkanı

S.C.S imzalı beyanatta; “Yugoslavya Krallığı Kızılhaç Merkez Komitesi, Erzurum bölge- sindeki talihsiz depremzedelere yardım amacıyla 2000 frank değerinde Credit Lyonnais Paris Bankası çekini mektupta ilişikte göndermekten gurur duyar. Söz konusu alındı mak- buzunu tarafımıza gönderme iyiliğinde bulunmanızı rica ederken en içten dileklerimizle saygılarımızı sunarız” denilmekteydi (K.A. K. 94 / B. 226).

Bu yardım teklifini Cenevre’de bulunan Uluslararası Kızılhaç Komitesi Başkan Yar- dımcısı Paul Des Gouttes, 27 Ekim 1924’de Türk Kızılayı Başkanlığı’na şu şekilde bil- dirmiştir: “Yugoslavya Kızılhaç Merkez Komitesi Erzurum’daki felaketzedelere yardım amaçlı 2000 frank değerinde olan Paris’te ki Credit Lyonnais Bankası çekini size ulaştı- racağını 22 Ekim 1924’de bize bildirdi. Bunu size iletmekten onur duyar, en içten dilek- lerimizle saygılarımızı sunarız” (K.A. K. 94 / B. 227).

16 Aralık 1924’de Uluslararası Kızılhaç Komitesi Hazinedarlık Şefi F. Shutter, Türk Kızılayı Hazinedarı’na taahhütlü olarak gönderdiği posta çeki numarası ve telgrafta şöyle demekteydi: “Erzurum’da ki depremzedeler için Uluslararası Kızılhaç Örgütü’nün en son gönderisinden bu yana topladığı para miktarını İsviçre “Union de Banques (İsviçre Ban- kalar Birliği)” Bankası “………” numaralı 665.35 frank tutarındaki çekle ilişikte gönder- mekten onur duyarız” (K.A. K. 94 / B. 234).

Çekin ayrıntılarında ise F. Shutter, 200 frank Belçika’nın Bern’de ki tam yetkili tem- silcisi Me Peltzer tarafından kişisel ve Havana’da ki Küba Kızılhaçı tarafından 465.35 frank yardım yapıldığını belirtmiştir. Toplamda 665.35 frank eden yardımın teslim alındı- ğının ilişikteki alındı makbuzu ile bildirilmesini rica edip en içten dileklerini sunmuştur (K.A. K. 94 / B. 234).

Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin teslim aldığı 665.35 frank’lık bu yardım Fede- ral Bank A. Ş. tarafından 9395/1870 no’lu havale ile 29 Aralık 1924’de Türk Kızılay Cemiyeti’ne ulaştırılmıştır (K.A. K. 94 / B. 234.1).

Estonya Kızılhaç Merkez Komitesi, 24 Kasım 1924’de Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin yardım genelgesine katılmış ve Erzurum depremzedelerine az miktarda da olsa yardımda bulunmuştur. Estonya Kızılhaç Merkez Komitesi tam yetkili elçisi J. Ny- man tarafından Türk Kızılayı Başkanlığı’na 63371 no’lu bir çek gönderilmiştir. Yardımla ilgili olarak ise Türk Kızılayı’na şu şekilde beyanatta bulunulmuştur: “Uluslararası Kızıl- haç Komitesi’nin 242 no’lu genelgesine atfen Erzurum’da ki felaketzedeler yararına Es- tonya Kızılhaç Merkez Yönetimi’nin almış olduğu 100 $ bağış kararını size bildirmekten onur duyarız.

İlişikte 100 $’lık çek vardır. Alındığının bize bildirilmesi iyiliğinde bulununuz.

Çok etkili bir şekilde katkıda bulunamadığımıza üzüldüğümüzü bildirir, en içten di- leklerimizle saygılarımızı sunarız” (K.A. K. 94 / B. 232).

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, 29 Aralık 1924’de 1925 yılının hayırlara vesile olma- sını dileyerek Japon Kızılhaçı’nın Erzurum felaketzedeleri için göndermiş olduğu yardı- mı Türk Kızılayı’na iletmiştir. 29 Aralık 1924’de Hazine Şefi F. Sutter tarafından Türk Kızılayı Genel Sekreterliği’ne şu telgraf gönderilmiştir:

“Erzurum’da ki depremzedeler yararına Japon Kızılhaçı’nın bize telgraf yoluyla iletti- ği 1000 İsviçre Frankı değerindeki Cenevre çekini ilişikte göndermekten onur duyarız.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, Japon Kızılhaçı’nın bu cömert bağışını size ulaştır- maktan zevk duymakla beraber, ilişikte gönderilen makbuzla alındığını tarafımıza bildir- menizi rica ederiz” (K.A. K. 94 / B. 202).

Ukrayna Kızılhaç Genel Yönetimi, 20 Ocak 1925’de Kızılhaç Genel Yönetim Başka- nı Ougarov ve Genel Yönetim Üyesi Dr I. Kholodny tarafından imzalanmış bir yardım telgrafını Türk Kızılayı’na göndermiştir. Yardım telgrafında Ukrayna’nın da içinde bu- lunduğu durumdan bahsedilerek şu ifadelere yer verilmiştir:

“Ukrayna Kızılhaç Yönetimi bu Ocak ayının “19” nolu oturumunda yakın zamanda Erzurum Vilayeti’nde meydana gelen depremden haberdar olmuş ve bu korkunç felaket mağdurlarına yardım için Türk Kızılayı’nın kullanımına tahsis edilmek üzere 35 sterlin tutarında bağış yapma kararı almıştır.

Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti’yle dostluk bağını pekiştirecek Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına hatırı sayılır ölçüde yardımı sağlayamadığımız için son derece üzgünüz.

Ukrayna son yıllarda bir dizi savaş, yabancı müdahaleleri ve en sonunda 1921-1922 korkunç kıtlığından çok çekti. Ukrayna Kızılhaçı’nın Ukrayna halkına götürdüğü yardım çok fazla para ve çaba istediğinden bu durum Erzurum halkına daha büyük meblağlarda yardım etmemizi engelliyor.

Paranın doğrudan Ukrayna’dan gönderilmesi zorlukları düşünüldüğünde, İngiltere’de ki delegemiz M. Rakovsky’den Londra’da bahsedilen meblağı size ulaştırmasını rica et- tik.

En içten dileklerimizle saygılarımızı ve kardeşlik duygularımızı sunarız” (K.A. K. 94

/ B. 238).

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, Ukrayna Kızılhaçı’nın kendilerine ilettiği bu yardım talebini 14 Mart 1925’de Uluslararası Kızılhaç Komitesi Başkan Vekili Edm. Boisser im- zası ile Türk Kızılayı’na şu şekilde bildirmiştir; “28 Ocak tarihli mektuba karşılık Ukrayna Kızılhaç Genel Yönetimi Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin Erzurum’da ki felaketzede- lere yardım çağrısına, Ukrayna’da ki temsilcilerimizle irtibat kurarak 35 Lg.5 tutarındaki miktarı Türk Kızılayı’na vermek üzere Londra’da ki temsilcisini görevlendirmiştir.

Ukrayna Kızılhaçı, Ukrayna’da ki halkının durumu göz önünde tutulursa, Türk Kızılayı’na çok önemli destek sağlayamamaktan dolayı üzüntülerini bildirir.

Çağrımız neticesinde bize ulaşan haberleri sizinle paylaşmakta istekli olduğumuzu bildirir, en içten dileklerimizle saygılarımızı sunarız” (K.A. K. 94 / B. 241).

Uluslararası Kızılhaç Komitesi Hazine Şefi F. Sutter, 28 Şubat 1925’de Türk Kızıla- yı Hazinedarı’na Brezilya Kızılhaçı’nın bağış yaptığını bildirmiştir. F. Sutter imzası ile gönderilen telgrafta şu bilgiler yer almaktadır: “Erzurum bölgesinde ki felaketzedeler yararına yaptığımız çağrıya cevaben Rio de Janeiro’da ki Brezilya Kızılhaçı’nın Cenevre üzerinden 500 frank tutarında ki bağış çekini size göndermekten onur duyarız. Bu cömert bağışından dolayı Brezilya Kızılhaçı’na teşekkür ettik.

İlgili mercilerce imzalanmış alındı makbuzunun bize geri gönderilmesini rica eder, en içten dileklerimizle saygılarımızı sunarız” (K.A. K. 94 / B. 253).

Dâhiliye Vekâleti’nden 26 Ekim 1924’de Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne yazılan resmî yazıda Salib-i Ahmer Cemiyeti’nin yaptığı yardımdan bahsedilerek yardım hakkında şu bilgi istenmiştir: “24 Ekim 1924 tarih ve 298/1507 numrolu resmi yazıda Beynelmilel Salib-i Ahmer Cemiyeti tarafından Erzurum felaketzedegânının acılarını hafifletmek ve ihtiyacı için i’tâ kılınan beş bin İsviçre Frankı’ndan bahis mektubu melfûf olup merbuten irsal kılındığı iş’ar buyurulan beyanname nüshası zuhur etmemiş olduğundan mezkûr nüshanın irsaliyle beraber adı geçen meblağa aid muamele neticesinden malumat i’tâ buyurulması rica olunur” (K.A. K. 94 / B. 200).

Moskova’dan Rus Cumhuriyeti ve Kızılhaçı Merkez Komitesi Başkanı Solovieff ve Genel Sekreter E. Korovine tarafından Türk Kızılayı Komitesi’ne gönderilen 13 Kasım 1924 tarihli yardım telgrafında; “Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin 242 no’lu genelge- siyle 13 Eylül’de Erzurum bölgesini sarsan üzücü depremden haberdar olan Rus Kızılhaç Merkez Komitesi kendini üzülmekten alıkoyamıyor. Ancak 2000 Ruble altın tutarındaki naçizane bağışı ihtiyaç sahiplerine dağıtılmak üzere Türk Kızılayı Merkez Komitesi’ne ulaştırarak yardım çağrısına gecikmeden cevap vererek ödevini yapmış bulunuyor” den- mekteydi (K.A. K. 94 / B. 235.2).

Solovieff, Türk Kızılayı’na aynı gün bir başka telgraf daha çekerek felaketzedelere 2000 Ruble tutarındaki naçizane yardımı gönderiyor olduğunu belirtmiştir (K.A. K. 94 / B. 235.1).

Ayrıca Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri İttihadı Dersaadet Umumi Konsolosluğu Başşehbenderi 19 Ocak 1925’de Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne müracaat ederek; Rus Salib- i Ahmer Cemiyeti’nin hareket-i arzdan zarar gören Erzurum Vilayeti ahalisine muavenet olmak üzere 1026 dolar 95 cent Moskova’dan göndermiş olduğunu bildirmiştir. Mezkûr meblağı Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne tevdii etmek için bunda icab eden vesika bulunan memurlardan birinin konsoloshaneye gönderilmesini rica etmiştir (K.A. K. 94 / B. 235).

Erzurum depreminden bir süre sonra İspanya’nın Sofya Sefareti yetkilisi Sofya’da Erzurum hareket-i arzı için toplanması teklif olunan yardıma dair ortaya çıkan sorunla ilgili Türkiye Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne başvurup yardım toplayabilmek için makbuz gönderilmesini istemiştir.

Bu başvuruda şöyle denilmekte idi: “Sofya’da mütemekkin Bulgaristan tebaası Müs- lüman Türklerden birkaç kişi dün nezdi acziyeye gelerek ahiren Erzurum şehrimizi ve civarını harab etmiş olan hareket-i arz felaketzedegânına muavenet zınnında iane derci cemîne teşebbüs etmiş olduklarını ve bu hususta müsaade istihsali zınnında Bulgaristan Dâhiliye Nezareti’ne müracaat ettiklerini beyan etmişlerdir. Ancak mumaileyhin ianenin riyaset-i celilelerinde bulunan Hilal-i Ahmer Cemiyeti namına ve onun makbuzatıyla ce- mini münasip gördüklerinden ve ianenin peşinen toplanarak riyaset-i celilelerine gönderi- lip bilahare makbuzunun elde edilmesi usulünün muavenette bulunacaklara kâfi derecede emniyet telkin etmemekte olduğunu işaret eyledikleri ve her ne kadar burada eskiden kalma ve fakat padişahlık devrine aidiyetleri sernamelerinden anlaşılan bazı makbuzat mevcut ise de bunların yeni iane derc ve cemî acizlerince muvafık görülmediğinden mua- venet edeceklere verecekleri meblağ mukabilinde teslim edilmek üzere miktara kâfi yeni makbuzatın irsalini ve maksadı ma’ruz ile toplanarak ianenin derc ve ceminde takib edil- mesi lazım gelen usullerden en muvafıkının mütalaayı devletleriyle birlikte sürati işârına inayet buyurulmasını istirham ve bu vesile ile takdimi ihtiramatı mahsus eylerim efen- dim” (K.A. K. 1261 / B. 29.1).

Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nden gönderilen makbuzları teslim alan İspanya Sofya Sefa- reti yetkilisi, Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin 272/1146 numrolu ve Ekim 1924 tarihli resmi

yazısına cevap olarak Bulgaristan’dan 8 Kasım 1924’de şu telgrafı göndermiştir. “Arz ve sureti istimâlleri hakkında ki izahat ile birlikte leffen irsal buyurulan on cilt makbuz posta ile varid olmuştur. Ancak Erzurum felaketzedegânına iane cemî hususunda şimdiye kadar Bulgaristan Hükümeti’nden müsaade istihsali kâbil olunamamıştır. Daima istihsa- line gayret olunan müsaadenin itasında talimatı aliyyeleri dâhilinde hareket ve sürat ile makbuzatın irsal kılınacağı tabiidir” (K.A. K. 1261 / B. 29).

Bulgaristan’a gönderilen on cilt makbuza karşılık yeterince yardım toplanamamış ve Sofya İspanya Sefareti Yetkilisi, Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne makbuzlarla ilgili 1773 numrolu ve 8 Kasım 1924 tarihli resmi yazıya cevap olarak şu telgrafı göndermiştir: “Erzurum hareket-i arzı felaketzedegânına iane derci hususunda taleb-i acziyeye binaen irsal buyurulan on cilt makbuz defatirinden ancak hususi surette bir makbuz sarf ve 1000 leva hâsılat derc edilmiş olduğundan ve bu defa hâsılat dercine imkân görülmediğinden mezkûr on cilt makbuzat defatirinin iadesini yoksa öylece burada hıfzı lazım geleceğin- den sürati işârını bizlere inayet buyurmanızı rica ve arzı ihtiramat ederim efendim” (K.A. K. 1261 / B. 32).

Sonuç

Erzurum tarih boyunca birçok deprem yaşamış, bu depremlerin bir kaçı da Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ilk yıllarında vuku bulmuştur. Bu dönem de şiddet açısın- dan en büyük yer sarsıntılarından biri olan 13 Eylül 1924 tarihli deprem bölgede çok bü- yük yıkıma ve can kaybına neden olmuştur. Kış mevsiminin yaklaştığı günlerde meydana gelen deprem bölge halkına büyük acılar yaşatmıştır.

Deprem bölgesinde ki halkın barınma, yiyecek, giyecek ve diğer ihtiyaçlarını karşıla- mak için çeşitli çalışmalar ve maddi yardımlar yapılmıştır. Hükümet ve halk el ele vere- rek Erzurum felaketzedelerinin ihtiyaçlarını karşılamaya çalışmışlardır. Tabii bu hususta en önemli çalışmaları Hükümet ve Hilal-i Ahmer Cemiyeti yapmakta idi.

Yağmur, çamur ve soğuk hava altında kalan Erzurum depremzedelerine yurtiçinden yardım yapılırken yurtdışından da Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin yardım çağrısı ne- ticesinde farklı ülkelerden farklı miktarlarda yardımlar yapılmıştır. Fakat yardım yapan ülkelerin gönderdikleri miktarlara bakınca kendi ekonomik durumlarını da göz önüne almak zorunda olduklarını anlıyoruz. Yurtdışından yardım gönderen ülkeler bağışlarını ya doğrudan doğruya ya da Uluslararası Kızılhaç Komitesi vasıtası ile Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne ulaştırmaya çalışmışlardır.

Deprem haberini Trabzon’da alan Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa, gezisini yarıda keserek hemen Erzurum’a gelmiştir. Erzurum’da halk ile yakında ilgilenmiş ve halkın ihtiyaçlarının giderilmesi hususunda çalışmalar yapmıştır.

Dönemin Hükümeti elbette depremle ilgili faaliyetleri yürütmekteydi. Fakat Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın konuya el atması ve sorunların çözümüne önderlik etmesi, yar- dım çalışmalarının boyutunu çok ciddi bir oranda artırdı. Devletin var olan bütün imkân-

ları bölgeye aktı, bu işle görevli insanlar da Gazi’nin idaresi altında hızlı bir faaliyete giriştiler. Devlet millet işbirliği sayesinde depremin ortaya çıkardığı sorunlar çözülmeye başlandı. Reis-i Cumhur’un önderliğinde çok kısa bir içerisinde, adeta zamanla yarışıla- rak bir buçuk, iki ay dolmadan felaketzedelere yeni binaları teslim edildi.

Kaynakça

Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA). Bakanlar Kurulu Kararları (BKK). 030.01.40.237.4

BCA. BKK. 030.01.40.237.12.4

Kızılay Arşivi (K.A). Kutu No (K). 93 / Belge No (B). 174-174.1-174.2

K.A. K. 94 / B. 200

K.A. K. 94 / B. 202

K.A. K. 94 / B. 226

K.A. K. 94 / B. 227

K.A. K. 94 / B. 232

K.A. K. 94 / B. 234 K.A. K. 94 / B. 234.1

K.A. K. 94 / B. 235 K.A. K. 94 / B. 235.1 K.A. K. 94 / B. 235.2

K.A. K. 94 / B. 238

K.A. K. 94 / B. 241

K.A. K. 94 / B. 253 K.A. K. 1261 / B. 29 K.A. K.1261 / B. 29.1 K.A. K. 1261 / B. 32 K.A. K.1244 / B. 19 K.A. K.1244 / B. 98 K.A. K. 1244 / B. 134

Cumhuriyet, 16 Eylül 1340 / 1924

Cumhuriyet, 18 Eylül 1340 / 1924

Cumhuriyet, 20 Eylül 1340 / 1924

Cumhuriyet, 2 Teşrinievvel 1340 / 2 Ekim 1924

Cumhuriyet, 3 Teşrinievvel 1340 / 3 Ekim 1924

Cumhuriyet, 5 Teşrinievvel 1340 / 5 Ekim 1924

Cumhuriyet, 8 Teşrinievvel 1340 / 8 Ekim 1924

Cumhuriyet, 15 Teşrinievvel 1340 / 15 Ekim 1924

Tanin, 5 Teşrinievvel 1340 / 5 Ekim 1924

Akın, Fehmi (2008). Atatürk’ün Sonbahar Gezileri. Ankara: Cantekin Matbaası.

Atnur, İbrahim Ethem (2006). Reis-i Cumhur’un Doğu İncelemeleri (1924 Erzurum Dep- remi). Ankara: Nobel Basımevi.

Ayhan, Erhan, Alsan, Esen., Sancaklı, Nusret, Üçer, Balamir (1980). Türkiye ve Dolayları Deprem Kataloğu 1881-1980. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

Babüroğlu, Selahattin (1993). Deprem ve Devlet. Ankara.

Ergin, Kazım, Güçlü, Uğur, Uz, Zeki (1967). Türkiye ve Civarının Deprem Kataloğu (Mi- lattan Sonra 11 Yılından 1964 Sonuna Kadar). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.

Önder, Mehmet (1998). Atatürk’ün Yurt Gezileri. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.

Akbulut, Dursun Ali (2003). “1924 Erzurum Depreminin Samsun’da ki Yankıları” [Bil- diri]. Yavuz Aslan, Salim Gökçen (Ed). 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve Kurtuluştan Günümüze Erzurum I. Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, 23-25 Temmuz 2002). (ss. 107-111). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.

Çapa, Mesut (2003). “Erzurum Depremi ve Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’in Erzurum’u Ziyareti” [Bildiri]. Yavuz Aslan, Salim Gökçen (Ed). 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve Kurtuluştan Günümüze Erzurum I. Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, 23-25 Temmuz 2002). (ss. 642-656). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.

Ortak, Şaban (2002). “1924 Erzurum Depremi ve Reis-i Cumhur Gazi Mustafa Kemal’in İkinci Erzurum Gezisi”. Atatürk Dergisi, III/2, 191-203.

Tozlu, Selahattin (2001). “Erzurum Tarihinde Depremler” [Bildiri]. Tarih Boyunca Anadolu’da Doğal Âfetler ve Deprem Semineri Bildirileri, 22-23 Mayıs 2000). (ss. 93- 118). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi.

Ekler

Ek 1. Cumhuriyet, 5 Ekim 1924, Gazi Mustafa Kemal Paşa Deprem bölgesinde.

Ek 2. Cenevre Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin 13 Eylül 1924’de meydana gelen Erzurum Depremi için yaptığı yardım çağrısı ile ilgi belge.

Ek 3. Erzurum depremzedeleri için Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin topladığı yardım ve bir kişisel bağış ile ilgili belge.                                Araş.Yazar:Hüseyin KALEMLİ (Hocamıza Ve Kaynaklara Teşekkürü Borç Biliriz)

970x250