Erzurum Yöresi Müziklerinin Kültürel Özelliği

/ 26 Mart 2018 / 281 / yorumsuz
Erzurum Yöresi Müziklerinin Kültürel Özelliği

Giriş

Müzik duygu düşüncelerin seslerle tasarım ve izlenimlerini belirli bir amaç ve yöntemle belirli bir güzellik anlayışına göre birleşmiş seslerle işlenip anlatan estetik bir bütündür. Tarihsel açıdan ele alındığında kültür, bölge ve şahsa göre benzerlik ve farklılıklar göstermektedir.

Kültür bir veya birden çok topluluğun, tarihsel süreç içerisinde ürettiği ve nesilden nesille aktardığı her türlü maddi ve manevi değerlerinin bütüne kültür denir.

“Müzik kültürü ise, toplumun bir üyesi olarak insanoğlunun genel kültürün yanında kazandığı müzik sanatına ilişkin bilgi, beceri, tutum ve davranışlar ile müzik ortamlarında geçerli ahlak kuralları, gelenekler ve benzeri diğer yetenek ve alışkanlıkları kapsayan karmaşık bir bütündür.” (Günay, 2006: 99)

Anadolu coğrafi acıdan farklı bölge ve özelliklere sahiptir. Ortak özellikler bölgelerdeki duygu ve düşüncelerdir. Yöresel müziklerin sözlerinde bu ortak özellikler görülse de icra acısından farklı ritim, ezgi, çalma biçimleri farklıdır. Uluslararası toplumda ise kültür tarihi coğrafi konumu, sosyal ekonomik gelenek ve görenek acısından farklılıklar göstermektedir.

“Sözü ve müziği ile Türk halkının kültürünü, tarihini, coğrafi konumunu ve sosyal-ekonomik yapısını en belirgin en canlı biçimde yansıtan öğeler, ozanlar ve daha sonra da aşıklar tarafından tarihin akışı ve anonimlik özelliği içinde bestelenen türküler, ayrıca deyiş, dil, edebiyat, giyim, el işi, inanışlar halk hekimliği, seyirlik oyunlar, gelenekler, görenekler, köy hayatı ve köy hayatı töresinin yarattığı çeşitli halk oyunlarıdır.” ( Budak, 2006: 12)

Toplulukları ifade eden en önemli unsurlar kültür ve müziktir. Toplulukların varlıklarını devam ettirmesi için önemli kültürlerine, yöresel müziklerine, gelenek ve göreneklerine önem vermesi gerekir.

Kültürel Özellik

Her müzik türü içinde oluştuğu toplumdan izler taşır bu yüzden insanların yaşayış tarzına yanı kültürleri hakkında bilgiler verir. Toplum kültürü yapısı, gelenek ve görenekleri, inançları, sosyal ve ekonomik yapısı müziklerine yansır. Bu yüzden de kültür, kültürel kimlik kavramlarını iyi anlamak gerekir.

“Kültür; Bir halkın ya da bir toplumun maddi ve manevi alanlarda oluşturduğu ürünlerin tümü; yiyecek, giyecek, barınak, korunak gibi temel ihtiyaçların elde edilmesi için kullanılan her türlü araç- gereç, uygulanan teknik; fikirler, bilgiler, inançlar; geleneksel, dinsel, toplumsal, politik düzen ve kurumlar; düşünce, duyuş, tutum tüm davranış biçimleri; yaşama tarzı”(Örnek, 1971: 148).

“Kimlik, kısaca kişilerin ve çeşitli büyüklük ve nitelikteki, toplumsal grupların “kimsiniz, kimlerdensiniz?” sorusuna verdikleri cevaplardır” (Güvenç, 1993: 3)

Kültürel yapıda en önemli bileşen müziktir. Bu nedenle kültürel kimlik hakkında önemli bilgiler verir.

“Müzik, kimliğimizi oluşturan kültürün, simgeler ve davranış biçimleriyle dışavurumudur. Toplumsal bir varlık olan insan, sosyal çevresi ile iletişim için geliştirilen sözcüklere sesler aracılığıyla duygularını, düşüncelerini, deneyimlerini anlatan değişik anlamlar yükleyerek müziğin

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

Temel yapısını oluşturmuştur. Bu anlamların diğerleriyle paylaşılmaya başladığı anda müzik toplumsallaşmaktadır” (Kaplan, 2005: 78).

Merriam, kültür içinde müziğin incelenmesinde alan çalışmasının önemli olduğunu vurgular. Müzik-kültür ilişkisini araştıran her insanın ham maddeleri toplamak, etkili bir çalışma yapmak ve onu faal durumda gözlemlemek için alan çalışmasına gereksinimi vardır, açıklamalarıyla bu düşüncesini dile getirir (Rice, 1987:469-488).

Kültürel Kimlik ve Yöresel Müzik

Yöresel müzik; Belirli bir yöreye ait enstrümanlar ile çalınan edilen ve o yöreye özgü ağız ve şive ile icra edilmesidir.

“Her kültürün/topluluğun içyapısını anlatan ve bireyler arasında duygusal bütünleşme sağlayan müziği vardır. Örnekler sıralanamayacak kadar çoktur. Bunlardan bazıları, yeşil pop, Tasavvuf, Anadolu pop, club, rock&roll, heavy metal, punk, blues, kanto, tango, caz, disko

v.s. (Kaplan,2005: 81).”

Bu açıklamadan yola çıkarak her toplumun kendine ait bir müzik türüne sahip olduğu anlaşılmaktadır.

“Dünya toplumlarının farklılıklarının belirleyici özellikleri, kültür, tarih, coğrafi konum ve sosyal-ekonomik yapıdır. Sözü ve müziğiyle, Türk halkının kültürünü, tarihini, coğrafi konumunu ve sosyal-ekonomik yapısını en belirgin, en canlı biçimde yansıtan öğeler, ozanlar ve daha sonra da âşıklar tarafından tarihin akışı ve anonimlik özelliği içinde bestelenen

(yakılan) türküler, ayrıca deyiş, dil, edebiyat, giyim, el işi, inanışlar, halk hekimliği, seyirlik oyunlar, gelenekler, görenekler, köy hayatı ve köy hayatı

töresinin yarattığı çeşitli halk oyunlarıdır. Bu öğeler Türk halkının değer dizgesinin bir görüntüsüdür ya da Türk halkı bu değer dizgesinin bir görüntüsüdür” (Budak, 2006: 12).

“Müzik belli ritimler, ses düzenleri ile dinleyicide “çağrışımlar” yapıp, onda bireysel duygular ve heyecanlar yarattığı, yaşantıyla köprüler kurabildiği oranda benimsenebilir. Kullanılan dil, seçilen sözcükler ve bu sözcüklerin hangi ses perdesine nasıl yerleştirildiğini tespit etmek, o kültürel yapıdaki müziksel anlatımı kavramamıza yardımcı olabilecektir. Ezgisel yapıdaki duygunun anlamı, kültürel birikime ve değerlere göre değişim gösterecektir” (Kaplan, 2005: 61).

Anadolu coğrafi acıdan çok çeşitli ve birbirlerinden farklı bölgelere sahiptir. Ortak özellikler duygu ve düşüncelerini türkülerle ifade etse de bölgeden bölgeye yöresel farklılıklar içerir ezgi, ritim, çalım şekil ve söyleyişleri ile bu farklılık göze çarpar.

Erzurum’un Tarihi ve Coğrafi Konumu

Doğu Anadolu’nun en büyük şehri kenti olan Erzurum M.Ö 4900 yıllarında kurulduğu tahmin edilmektedir. Erzurum’u içine alan bölge tarih boyunca Urartular, Kimmerler, İskitler, Medler, Persler, Partlar, Romalılar, Sasaniler, Araplar, Selçuklular, Bizanslılar, Moğollar, İlhanlılar, Safeviler, gibi çok çeşitli kavim ve milletler tarafından idare edilmiştir. 1514 yılında şehir ve çevresini fetheden Osmanlılar, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu 1923 yılına kadar bu topraklarda hüküm sürmüştür. ( İl Belediyesi Erzurum Tarihçesi )

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

Kendi adıyla anılan verimli bir ovanın güneydoğu kenarında ve Eğerli daği (2974 metre ) eteğine kurulmuş olan Erzurum, deniz seviyesinden 1830 – 1980 metre yükseklikte meyilli bir satıh üzerinde kurulmuştur. Fırat’ın başlangıcı olan Karasu kaynaklarının ve kollarının çıktığı Dumlu ( kuzeyde ), Kargapazarı ( doğuda ) Palandöken ( güneyde ) Kop ( batıda ) sıra dağların arasındadır. 39-55 kuzey enlem 41-46 doğu boylam üzerinde bulunan Erzurum’un alanı 25.066 km2, 2012 nüfus sayımına göre vilayet nüfusu 778,198 merkez 395.572’dir. Kilometrekareye 32 kişi düşmektedir. ( Sezen 2013 )

“Ezgi sözlerinin istediği davranışlar, içerikleri, müziği kullanma alanları, işlevi, sembolik gücü, bütünleştirici ve ayırıcı gücü, estetik ölçüleri, kültür tarihine koşut müzik tarihi, besteciler, yaşamları, müzik ve kültür değişim oranları vb. sorunlar kültür-müzik dengesinin kavranması ile mümkün olabilecektir” (Demirsipahi, 1998, ders notları).

Bu yüzden yöresel müziği incelemeden önce toplumların sosyal – ekonomi, sosyal – kültür yapısını iyi anlamak gerekir.

Erzurum Yöresi Müziği Kültürel Özelliği

“Müzik Kültürü; toplumun bir üyesi olarak insanoğlunun, genel kültürün yanında kazandığı müzik sanatına ilişkin bilgi, beceri, tutum ve davranışlar ile müzik ortamlarında geçerli ahlak kuralları, gelenekler ve benzeri diğer yetenek ve alışkanlıkları kapsayan karmaşık bir bütündür”. (Günay, 2006: 99)

Erzurum ve Yöresi Türk Halk Müziği coğrafyasında Doğu Anadolu bölümünde yer alır.

Erzincan, Bingöl, Elazığ, Malatya, Muş, Bitlis, Hakkari, Van, Ağrı, Kars, Ardahan, illeri ile sınır komşusu olması müziksel ve kültürel açıdan faklı özellikler taşımasına sebep olmuştur.

Erzurum yöresi müziği ve geleneksel halk oyunları çok çeşitli ve zengindir. Türk milletinin Anadolu’nun her köşesine yayılması ağız, tavır, şive, ritim yapısı yönüyle çok çeşitlilik görülür. Bu bölgede kırık havalar yaygındır.

Doğu Anadolu ve Bu bölgede kullanılan enstrümanlar; Bağlama, Kaval, Def, Tulum, Mey, Klarnet, Akordeon, Zurna, Davul’ dur. Toplumları ifade eden en önemli unsurların başında kültür ve müzik gelmektedir. Toplumların varlıklarını sürdürmesi için kültür ve yöresel müziklerinin yaşatmalı ve bunu gelecek nesillere yaygınlaştırmalıdır.

“Her ulusun kendi halkının genel folklor kuralları içinde oluşan bir sanatı vardır. Örf, adet ve gelenekler içinde doğan bu halk sanatı, ezgi ve ritimden oluşmuşsa ‘halk müziği’, söz ve şiirden oluşmuşsa ‘halk edebiyatı’, eğer bir takım ritmik hareketlerden oluşmuşsa ‘halk oyunları’ adı altında kültür varlığını gösterir”. (Hoşsu,1997: 3)

Yöresel müzik genel olarak; kendine özgü ve belirli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsü ile yazılan ve zamanla anonimleşen bir nazım biçimidir.

“Daha çok hece vezni, az da olsa aruz vezni ile yazılmış Türk Halk Edebiyatı’na ait sözlerin, genel olarak basit, kolayca anlaşılabilir ve küçük soluklu ezgilendirilmesi sonucu oluşur. Bu ezgilerin en önemli özelliği, genel olarak bezekli oluşları yanında, yoğun sekileme içermesidir. Türkü aynı zamanda Türk Halk Edebiyatı’nda bir şiir türünün adıdır” (Akdoğu, 1996: 149,150).

“Türk sözcüğünün sonuna Arapça “ile” eki olan i’nin eklenmesi ile türetilmiştir. Bir nazım biçimi ya da halk şiirinin türlerinden biri olarak tanımlanan türkünün öteki halk şiiri türlerinden farkı ezgisinden gelir. Örneğin koşma türündeki bir şiir, türkü ezgisi ile söylenince

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

türkü sayılır. Bu yüzden halk arasında ezgi ile söylenen bütün halk şiirleri türkü olarak görülmüştür” (Say, 1992: 1233).

Erzurum; Erzincan, Bingöl, Elazığ, Malatya, Muş, Bitlis, Hakkari, Van, Ağrı, Kars, illeri ile çevrilidir. Erzurum ve komşu illerin türkü repertuarı bakımından oldukça zengindir.

Erzurum yöresi içerisinde yiğitlik, mertlik, aşk, sevda, ağıt, hasretlik, kahramanlık, cesurluk, bulunduran türkülerden oluşur. Bu yöredeki türküler genellikle 4-5 ses içerisinde oluşur. 1 oktav olan türküler çok az bulunur. Türküler’ de genellikle uşşak, hüseyni, hicaz seyir özelliklerine rastlanır.

Erzurum yöresinde, kültürel etkileşimlerin yoğun olarak hissedildiği konu başlıklarından biri olan ”müzik” alanında da, bu etkileşim; yörenin sahip olduğu türkülerde ritmik ve melodik özellik olarak kendini göstermiştir. Örneğin; Azeri Halk Müziğinde karşımıza çıkan 12/8’lik ritim kalıbı ve segâh makamı, Erzurum yöresi türkülerinde de bariz bir şekilde hissedilmektedir. Erzurum yöresinde müzik kültürü kuşaktan kuşağa aktarılmış ve günümüze kadar ulaşmıştır. Bu aktarımda edebiyatımızın ve kültürümüzün yegâne temsilcileri “âşıklar’’ in büyük ölçüde etkisi söz konusudur. ( Terzioğlu 2016 )

Âşık, Türk Halk Edebiyatında aşağı yukarı XVI. Asrın başlarından itibaren beliren bir sanatçı tipidir. Bu yönüyle eski destan geleneğini sürdürmek, başka bir yönüyle sevda şiiri söylemekle görevlendirilmiştir (Sezen, 2007:340)

Âşıkların başlıca özelliği, eskilerin “irticalen” dedikleri yolla düşünüp vakit geçirmeden şiir söylemeleridir. Âşık kelimesinin genel anlamı yanında özel anlamı da vardır. Son yıllarda bu özel anlam yerine “halk ozanı” sözü kullanılmaktadır, önceleri ‘saz şairi’, ‘halk şairi’ deyimleri yaygındı (Boratav, 1973:21).

Bu tanımlardan yola çıkarak Âşık’ ların yöresel kültürdeki yeri önemi gelecek kuşaklara yöresel kültür ve müziklerini taşımasının çok önemli olduğu anlaşılmaktadır.

Kırık hava: Belli bir ritim ve ölçüye sahip olan ezgi.

Uzun hava: Belirli bir ritim kalıbı ölçüye sahip olmayan ezgilerdir.

Makam: ‘‘Kendine özel aralıklarıyla belirli seslerin, karakteristik bir akış ( Seyir ) içinde kullanılmaları, makamı meydana getirir. Makamların en önemli özellikleri, kullandıkları sesler, yani dizi’ leri ( gam’ ları ); bu seslerin ardı ardına gelişiyle oluşturdukları melodinin genel alışkanlıkları ( inici veya çıkıcı oluşları, bazı seslere önem verip etrafında dolaşmaları ) yani seyir’ leridir’’. ( Torun, 1996: 96 )

Usûl: “Vuruşlardan meydana gelen birer kalıptır. “Veya muayyen düzümlerden yapılarak kalıp halinde tespit edilmiş ölçülerdir.” ( Akbulut, 1990: 15).

Tablo 1. Erzurum Türkülerinin Form, Makam Usul Tablosu

Sıra no

ESER ADI

MAKAMI

USUL

UZUN HAVA

KIRIK HAVA

1

A Güzel Dolanda Gel

Çargah

12/8

X

2

Acem Ülkesinde

Segah

2/4

X

3

Acep Bir Karuben Hane Bu Dünya

Uşşak

10/8

X

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

4

Aşırma

Uşşak

12/8

X

5

Ağırlama

Uşşak

4/4

X

6

Akça Ferikler

Rast

10/8

X

7

Al At’ ta Yeşil Kolan

Hicaz

12/8

X

8

Alişli Gey Aleyle

Çargah

18/8

X

9

Alkanlar İçinde Yatan Meleğim

Uşşak

10/8

X

10

Al Mendilim

Çargah

10/8

X

11

Al Şalım Mavi Şalım

Uşşak

12/8

X

12

Al Yeşil Giymiş

Uşşak

10/8

X

13

Alaboz Dumanlı Karlı Dereler Saat

Çukuru

Hüseyni

5/8

X

14

Apardılar Gülümü

Uşşak

10/8

X

15

Arabam Nazılıdır

Nikriz

4/4

X

16

Ana Can Ana

Uşşak

5/8

X

17

Aras Aras Han Aras

Uşşak

4/4

X

18

Aşağı Mehlenin Allı Gelini

Hüseyni

6/8

X

19

Aşıkların Aklın Alır

Hüzzam

6/8

X

20

Aşşahtan Gelirem

Buselik

12/8

X

21

Ay Ağlar

Uşşak

10/16

X

22

Ay Ağşamdan Işığıdır

Uşşak

4/4

X

23

Ay Aydındır Ayılmaz

Uşşak

4/4

X

24

Aya Bak Nice Gider

Nikriz

4/4

X

25

Bade İçerler Nazınan

Hüseyni

10/8

X

26

Bağa Gel Bostana Gel

Segah

10/8

X

27

Bahçayı Bellediler

Uşşak

12/8

X

28

Baş Bar

Uşşak

9/8

X

29

Bardağı Koydum Tereğe

Uşşak

5/8

X

30

Bayburdun İnce Yolunda

Segah

18/8

X

31

Bayburt Sallaması

Uşşak

9/8

X

32

Belle Beni Bellerinen

Uşşak

10/8

X

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

33

Bebek

Uşşak

7/4

X

34

Ben Bir Kavak

Uşşak

10/8

X

35

Berde

Uşşak

2/4

X

36

Ben Çaya İndim

Uşşak

3/8

X

37

Ben Horozam Öterem

Uşşak

6/8

X

38

Ben Razı Değilem Hicrana Gama

Uşşak

5/8

X

39

Bende Mecnundan Füzuna

Rast

4/4

X

40

Beni Sorma Bana

Rast

4/4

X

41

Benim Toyuğum Çilçil İdi

Segah

6/8

X

42

Bir Gül Ektim Duvara

Rast

6/8

X

43

Bu derenin Geveni

Uşşak

6/8

X

44

Bu Dünyada Muradıma

Hüseyni

7/8

X

45

Bu Gece Ay Doğacak

Uşşak

18/8

X

46

Bu Göçü Burdan Yükledim

Segah

10/8

X

47

Bu Tepe Pulli Tepe

Çargah

12/8

X

48

Bülbül Bağa Girip

Rast

2/4

X

49

Bülbül Tek Uyandım Bir Seher Naga

Nikriz

7/8

X

50

Bülbülümün Kafesi

Rast

10/8

X

51

Bülbül

Uşşak

6/8

X

52

Bir Kaş Bir Göz Bir Dil Bir Diş

Çargah

6/8

X

53

Bir Bölük İki Bölük Durnam

Uşşak

5/8

X

54

Can Dedim Ki Can Diyesen

Hüseyni

6/8

X

55

Can Ellerinden Gelmişem

Uşşak

4/4

X

56

Çay İçinde Adalar

Uşşak

10/8

X

57

Çıkma Dışarlara

Uşşak

9/8

X

58

Cihar Attım

Uşşak

10/8

X

59

Çayır İnce Biçemedim

Hüseyni

9/8

X

60

Çayda Balık Yan Gider

Uşşak

4/4

X

61

Çayıra Serdim Halı

Uşşak

12/8

X

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

62

Çelik Pazarı

Neva

10/8

X

63

Çekmecemin Kilidi

Segah

6/8

X

64

Çingeneler

Uşşak

9/8

X

65

Çitin Ucu Değirmi

Rast

9/8

X

66

Çimene Basma Yarim

Hüseyni

18/8

X

67

Damda da Duran Bir Gelin

Uşşak

4/4

X

68

Daldalan

Uşşak

5/8

X

69

Daldala Ben Olaydım

Segah

10/8

X

70

Dahlenk

Uşşak

4/4

X

71

Dağlar Daldadır

Uşşak

10/8

X

72

Dağda Darı Harmanı

Segah- Çargah

12/8

X

73

Değirmen Üstü Çiçek

Segah

4/4

X

74

Derikonun Düzleri

Çargah

12/8

X

75

Derede Gum Gaynıyor

Uşşak

18/8

X

76

Delloy

Uşşak

4/4

X

77

Değirmen Başında Vurdular Beni

Uşşak

10/8

X

78

Durna Sesi Geliyor

Uşşak

12/8

X

79

Denizin Kenarında Dönüyor Elek

Uşşak

12/8

X

80

Düngürcüler Geldi Sıra Sıra Dizildi

Uşşak

10/8

X

81

Dün Gece Yar Hanesinde

Hüzzam

4/4

X

82

Erzurum Çarşı Pazar

Uşşak

10/8

X

83

Erzurum Bir Diktedir

Çargah

10/8

X

84

Elma Attım Yuvarlandı

Uşşak

12/8

X

85

Eledim Eledim Höllük Eledim

Uşşak

12/8

X

86

Ela Gözlüm Ben Bu Elden Gidersem

Uşşak

2/4

X

87

Ektiğim Yonca

Uşşak

10/8

X

88

Erzurum Kilidi Mülk-i İslamın

Uşşak

4/4

X

89

Erzurumun Dağında

Uşşak

12/8

X

90

Erzurumdan Kemahtan

Uşşak

4/4

X

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

91

Erzurum Vilayet Geyrek Gariyesi

Uşşak

10/8

X

92

Erzurum Ovaları

Çargah

10/8

X

93

Evlerinin Önü Guşlar Darısı

Hüseyni

6/8

X

94

Eşiğin Altında Çift İlan Öter

Çargah

10/8

X

95

Ey Kerem Kani Bes Değil Midir

Segah

10/8

X

96

Erzurum Ovaları ( Eğil Oy Dağlar )

Uşşak

10/8

X

97

Erzurum Ovaları

Uşşak

10/8

X

98

Evlerinin Önü Yoldur

Uşşak

10/8

X

99

Evlerinin Önü Harman

Uşşak

10/8

X

100

Ey Ağalar Hangi Derde Yanayım

Uşşak

9/8

X

101

Galalıyam Galalı

Uşşak

10/8

X

102

Gara Guş Yuva Yapmış

Çargah

10/8

X

103

Gara Çuhalım Oğlan

Hüseyni

12/8

X

104

Gara Camışları

Hüzzam

10/8

X

105

Gayalar Direk Direk

Uşşak

12/8

X

106

Gaşlarında Har Mı Var

Hüseyni

10/8

X

107

Gars-ın Önüne Gar Yağmış

Uşşak

6/8

X

108

Get O Dağdan Gar Getir

Uşşak

4/4

X

109

Gar Yağar Bardan Bardan

Uşşak

12/8

X

110

Gel Gidelim Sevdiğim

Uşşak

4/4

X

111

Gelin Çıkarma Havası

Uşşak

10/8

X

112

Gel Ey Talip

Uşşak

2/4

X

113

Gedikte Duvak Allanır

Segah

10/8

X

114

Geydiğim Aldır

Hüseyni

10/8

X

115

Gülistanda Bir Gülüm Var

Segah

10/8

X

116

Gülen Ber Sağar Koyuni

Hüzzam

6/8

X

117

Gül Ahmet-te Dar Sokakta Evim Var

Segah

6/8

X

118

Gökte Yıldız Ellidir

Çargah

12/8

X

119

Gına Alayım Gına

Çargah

12/8

X

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

120

Gülşen-i Aşka Varalı

Uşşak

10/8

X

121

Gurbet Elde Baş Yastığa Gelende

Uşşak

6/8

X

122

Güzeller Bezenmiş Toya Giderler

Segah

12/8

X

123

Hayal Hayal Olmuş Karşıki Dağlar

Uşşak

4/4

X

124

Ha Bu Diyar

Çargah

12/8

X

125

Haziranı Temmuzu Getirdik Dize

Uşşak

6/8

X

126

Hele Dadaş Hoşmusan

Uşşak

12/8

X

127

Hekkari

Uşşak

10/8

X

128

Hoş Bilezik

Uşşak

12/8

X

129

İki Dağın Arasında Kalmışam

Uşşak

10/8

X

130

İkinci Bar

Uşşak

12/8

X

131

İnceden İnce

Uşşak

4/4

X

132

Karşıda Hayvalıklar

Uşşak

4/4

X

133

Karşı Geceye Geçerem

Uşşak

10/8

X

134

Karanfili Gül Dalında Eğende

Uşşak

18/8

X

135

Karanfilim Budam Budam

Çargah

5/8

X

136

Karşıda Üzüm Kara

Çargah

12/8

X

137

Kavak Uzanır Gider

Rast

12/8

X

138

Kavurma Koydum Taşa

Tahir

12/8

X

139

Kağızmanın Harmanları

Uşşak

12/8

X

140

Kaleden İndim Düze

Segah

12/8

X

141

Kale Kaleye Karşı

Hüseyni

10/8

X

142

Kağızmana Ismarladım

Uşşak

18/8

X

143

Kağıttan Biberim Var

Çargah

18/8

X

144

Kadem Bastı

Hüzzam

4/4

X

145

Karşıda Elmalıklar

Nikriz

10/8

X

146

Kalkın Durnam

Hüseyni

12/8

X

147

Kalk Gidelim Şöylesine

Rast

12/8

X

148

Kalksak Bu Yerlerden Hicret Eylesek

Uşşak

5/8

X

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

149

Kapıda Gavun Yeller

Çargah

6/8

X

150

Keşkem Bu Ellere Gelmez Olaydım

Uşşak

10/8

X

151

Kel O Gurban Söyleme

Uşşak

12/8

X

152

Koçeri

Uşşak

4/4

X

153

Köy Kızı Oturmuş

Hüseyni

10/8

X

154

Köylük Yerden Köşk Gider

Çargah

6/8

X

155

Köylü Gızı Çayda Gezer

Çargah

6/8

X

156

Köprünün Başlarında

Uşşak

12/8

X

157

Kömür Gözlüm Ateşine Düşeli

Uşşak

10/8

X

158

Körlenme Ey İnsanoğlu Ölmemeye Çare

Mi Var

Uşşak

2/4

X

159

Kırmızı Gül Demet Demet

Uşşak

13/8

X

160

Kırda Güttüm Koyunu

Uşşak

4/4

X

161

Kiremit Bacaları

Buselik

10/8

X

162

Kutnu Döşek Yüzledim

Uşşak

12/8

X

163

Kuşburnu Pürkenirmi

Çargah

5/8

X

164

Kutuda Kara Biber

Uşşak

4/4

X

165

Liverimin Kaytanı

Uşşak

10/8

X

166

Masada Yeşil Desti

Uşşak

12/8

X

167

Martinim Atılmıyor

Çargah

3/8

X

168

Maral Sen Ne Güzelsin

Uşşak

3/8

X

169

Mavilim Hangi Ellidir

Uşşak

2/4

X

170

Mavi Yelek Mor Düğme

Uşşak

4/4

X

171

Mendilimde Kare Var

Buselik

10/8

X

172

Merekte Sarı Saman

Segah

12/8

X

173

Merdivenden Yukarı

Segah

10/8

X

174

Mercimeğin Tohumu

Çargah

10/8

X

175

Mendilimde Tuz Taşı

Uşşak

4/4

X

176

Mızıka Çalındı Düğün Mü Sandın

Uşşak

12/8

X

177

Narman Kazasında Bir Gelin Gördüm

Segah

5/8-

10/8

X

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

178

Nare

Uşşak

6/8

X

179

Nezaket Vaktinde Servi Bülendim

Uşşak

4/4

X

180

Nefis Sen Ölmez misin

Segah

10/8

X

181

Ne Güzel Oğlan

Rast

12/8

X

182

Nenni

Hicaz

7/4

X

183

Paşa Köşkü

Uşşak

5/8

X

184

Peştamalin Bağları

Çargah

12/8

X

185

Penceresi Yeşil Boya

Çargah

10/8

X

186

( Pınar ) Sular Başından Bulanır

Buselik

6/8

X

187

Pınarın Başı Güzel

Uşşak

9/8

X

188

Sallama

Uşşak

9/8

X

189

Sarı Babuç Tavanda

Uşşak

12/8

X

190

Sarı Gızı Aldım Çıktım Yaylaya

Uşşak

6/8

X

191

Seyreyle Güzel Kudret’i Mevla Neler

Eyler

Uşşak

10/8

X

192

Selam Olsun Size

Nikriz

6/8

13/8

X

193

Seherde Bir Bülbül

Uşşak

12/8

X

194

Su Gelir Akmayınan

Nikriz

6/8

X

195

Susuz Yerin Bülbülü

Uşşak

2/4

X

196

Şenkayaya Vardım

Segah

10/8

X

197

Şad Ol Deli Gönül

Hicaz

12/8

X

198

Şu Oltunun Taşını

Hüseyni

12/8

X

199

Su Sızıyor Sızıyor

Uşşak

12/8

X

200

Su Gelir Ark Uyanır

Hüseyni

10/8

X

201

Su Gelir Taştan Akar

Çargah

18/8

X

202

Su Goydum Su Taşına

Uşşak

12/8

X

203

Suda Balık Yan Gider

Uşşak

10/8

X

204

Siyah Zülfün Deste Deste

Uşşak

10/8

X

205

Tamzara

Uşşak

9/8

X

206

Tandıra Koydum Paçayı

Segah

12/8

X

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

207

Tarla Tumbu Yumuşak

Uşşak

4/4

X

208

Taşa Çaldım Namusumu Arımı

Segah

5/8

X

209

Tavuk Barı

Uşşak

5/8

X

210

Testiyi Aldın Kızım

Uşşak

6/8

X

211

Temir Ağa

Uşşak

4/4

X

212

Tersine

Uşşak

18/8

X

213

Tello Gider Yan Gider

Uşşak

12/8

X

214

Tutam Yar Elinden

Hüseyni

12/8

X

215

Ocak Başında Leğen

Uşşak

4/4

X

216

Oduncular Kısa Keser Odunu

Uşşak

9/8

X

217

Oynamam Ben

Uşşak

6/8

X

218

O Yaylalar Yaylalar

Uşşak

9/8

X

219

Öte Geçe Bu Geçe

Hüseyni

9/8

X

220

Uca Dağların Başında

Hüseyni

5/8

X

221

Uykudan Uyanmış

Hüseyni

2/4

X

222

Uzun Avlu Dar Kapılar

Çargah

6/8

X

223

Uzun Dere

Uşşak

6/8

X

224

Vardım Eşiğine Yüzüm Sürdüm

Segah

4/4

X

225

Yarın Mahşer Yerine

Uşşak

10/8

X

226

Yayığımı Kurdum Düze

Hüseyni

12/8

X

227

Yemdim Saman Almaya

Nikriz

4/4

X

228

Yoncayı Bellediler

Segah

18/8

X

229

Sarı Kız

Segah – Hicaz

6/8

X

230

Şafak Söktü Gine Sunam Uyanmaz

Hüseyni

4/4

X

231

Yandı canım tende

Hüzzam

2/4

X

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

Tablodan da anlaşıldığı gibi, TRT repertuarına kayıtlı Erzurum Türkülerinde 226 tane kırık hava, 5 tane de uzun hava olduğu görülmektedir.

Grafik 1. TRT repertuarına kayıtlı sözlü türkülerin uzun hava ve kırık hava açısından dağılımı

Grafik 2. TRT Repertuarına Erzurum Türkülerinin makamsal olarak dağılımı.

Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Aralık, 2016; 2(2): 262-278

Grafikten anlaşıldığı gibi TRT repertuarına kayıtlı Erzurum türkülerinin büyük çoğunluğunun Uşşak makamı olmuştur.

Grafik 3. TRT Repertuarına Erzurum Türkülerinin Usul olarak ayrımı

Grafikten anlaşıldığı gibi TRT repertuarına kayıtlı Erzurum türkülerinin büyük çoğunluğunun 10/8’ lik usul ile bestelendiği görülmektedir.

Sonuç

Erzurum, tarihi özellikleri bakımından birçok uygarlıklara ev sahipliği yağmış ve bu nedenden dolayı birçok kültürlerden etkilenmiştir. Bu anlamda Erzurum, müzik açısından oldukça zengin bir kültüre sahiptir. Erzurum’un yaşayış şekilleri ve değişik uygarlıklardan etkilenmesi ile kendine özgü bir müzik kültürünün oluşmasına sebep olmuştur.

Erzurum yöresi insanı birçok savaş, göç, sevinç, sevda, özlem yaşamış bu değerlerin nesilden nesile aktarımın da çeşitli birçok etken bulunduğu gibi en önemlisi de yöresel müzik yolu ile başarmışlardır.

Araştırmada literatür taraması ve betimsel tarama yöntemi ile durum saptamaya yönelik bilgiler kullanılan, betimsel çerçevede gerçekleştirilen amaç, yöntem bakımından genel durum tespitine yönelik yapılan bu araştırmada elde edilen verilere göre: TRT repertuarında Erzurum Yöresine ait türkü sayısı 231 adettir. Halk arasında söylenen daha çok türkü olduğu dikkat çekmektedir. Bu türküler zaman zaman radyo ve televizyonlarda da söylenmektedir fakat TRT kayıtlarında bulunmayanları da vardır. Kanımca bu eserler bantlarda ve plaklarda kalmış TRT repertuarında kayıt altına alınmamıştır.

Bu türkülerin, 226 adeti kırık hava, 5 adeti ise uzun hava olarak belirlenmiştir. Elde edilen sonuca göre halk ağzında yaygın olarak söylenen uzun hava türkülerin TRT repertuarına

International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), December, 2016; 2(2): 262-278

alınmamış olması; halk bilimcilerin, müzisyenlerin, derlemecilerin, çalışmalarında bu yöreyi ele almadıkları dikkat çekmektedir.

Yapılan araştırmada türkülerin form, makam ve usul dağılımı saptanmıştır. Tablolara göre form türkülerin % 98’ inin kırık hava, % 2’ sinin ise uzun hava olduğu, makamlarının %47’i Uşşak, %4 ‘ü Hicaz, %11’i Hüseyni,%15’i Çargâh, % 12’i Segah, %0’i Tahir, % 0’i Neva

,%2’i Buselik,% 2’i Karcığar, % 3’üRast, % 2’i Hüzzam, % 3’ü Nikriz makamı olduğu, usullerinin ise 2/4,9- 4/4, 36- 3/8,3-5/8,16- 6/8,31-7/4,2-9/8,13-7/8,2-10/8,59-12/8,36/ 10/16,1- 18/8,10-13/42 usullerinden olduğu saptanmıştır.

KAYNAKÇA

Akbulut, Y. (1990). Klasik Türk Müziği Şarkı Formunda Usûl-Aruz Vezni İlişkisi. Konya: Sanatta Yeterlilik Tezi.

Akdoğu, O. (1996). Türk Müziğinde Türler ve Biçimler, İzmir, Ege Üniversitesi Yayınları. Boratav, P.N. (1973). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, Ankara: Fono Matbaacılık.

Bryman, A. (2001). Social Research Methods. New York: Oxford University Pres Inc.

Günay, E. (2006). Müzik Sosyolojisi, Sosyolojiden Müzik Kültürüne Bir Bakış, İstanbul, Bağlam Yayıncılık.

Hoşsu, M. (1997). Geleneksel Türk Halk Müziği Nazariyatı, İzmir, Kombassan A.Ş. Kaplan, A. (2005). Kültürel Müzikoloji, İstanbul, Bağlam Yayıncılık.

Kervancıoğlu, M.H. (2013). Erzurum Türkülerinin Viyola Eğitiminde Kullanılabilirliği Yüksek Lisans Tezi. Atatürk Üniversitesi. Eğitim Bilimleri Enstitüsü

Örnek, S.V. (1971). 100 Soruda İlkelerle Din, Büyü, Sanat, Efsane, İstanbul, Gerçek Yayınevi.

Rice, T. (1987). Toward the Remodeling of Etnomusicology, Etnomusicology.

Terzioğlu, M. A. (2016). International Journal of Cultural and Social Studies ,Sezen Lütfi; Erzurum Folkloru 3. Baskı 2013

Torun, M. (1996). Gelenekle Geleceğe Ud Metodu, İstanbul: Çağlar Yayınları TRT Nota Arşivi                                                                                   Araş.Yazar:Ahmet Selçuk BAYBURTLU                                                                                                                                               Hocamıza Araştırmalarından Dolayı Teşekkür Ederiz.