ERZURUMDA KANUNİ İZLERİ

/ 9 Kasım 2019 / 396 / yorumsuz
ERZURUMDA KANUNİ  İZLERİ

Ümit Hocam, Kanuni ve Erzurum üzerine konuşmadan önce Matrakçı Nasuhi tarafınca hazırlanan Erzurum haritası üzerinde durmak istiyorum.

Kanuni Sultan Süleyman Irakeyn Seferi sırasında maiyetinde bulunan Matrakçı Nasuhu savaştan önce şehrin stratejik haritasını çizmek maksadı ile Erzurum’a göndermiştir. Matrakçının incelemesi sonucu şehrin istiladan kaynaklı nüfusunun yok edildiği ve kalelerinin hanlarının , hamamlarının, köprülerinin çeşmelerinin türbelerinin yıkıldığını teşhis eder raporunu sefere çıkmazdan evvel sultan Süleyman hana beyan eder sefer-i Irakeyn e giderken padişah ile birlikte şehri tekrar etraflıca inceler. Haritayı dikkatlice incelendiği zaman şehir surlarından içeriye iki kapı ile girildiği görülmektedir. Bunlardan bir tanesi ılıca güzergahından gelen yoldan şehre girişi sağlayan kapı iken diğeri ise Hasankale’den gelen yoldan içeriye girilen kapıdır. Saat kulesi olarak bilinen tepsi minare ve çifte minareli medrese kendini hemen göstermektedir. dikkat ederseniz çifte minareli medresenin minarelerinin üst kısmının yıkılmamış haliyle temsil edildiğini göreceksiniz. Zaten minarelerin üst kısmı daha sonraki yıllarda olan bir depremde yıkıldığını biliyoruz. Bu haritada dikkati çeken bir diğer husus ise kale surlarının üzerindeki burçların varlığıdır. İç kalenin restore çalışmalarında bu burçlar kale surlarına ilave edilmiştir. Bazı tarihçiler bu burçların olmadığını söylemişlerdi. Ancak harita incelendiği zaman bu burçların çizimde gösterildiği görülmektedir. Şehrin dikdörtgen şekilde inşa edildiği ve geliştiği görülmektedir. Bu haritanın tafsilatlı bir analizi üzerinde çalışıyorum. İnşallah ilerleyen dönemlerde bu harita üzerine okurlarımıza daha tafsilatlı bilgileri veririz. Bu haritanın Erzurum şehirciliği üzerine çok önemli katkılarının olacağına inanıyorum. Bu harita şehrin temelini göstermektedir. Bu harita baz alınarak şehir planlamasında önemli mesafeler katledilebilir.

Ümit Hocam; Kanuninin Erzurum’a gelişi hakkında bilgi verir misiniz? Kanuni Erzurum’a ne zaman ve ne için geldi? Kanuni Erzurum’a geldiğinde şehrin durumu nasıldı?

Kanuni Sultan Süleyman sefer-i Irakeyn esnasında Erzurum’a 1534 yılında Erzurum’a gelmiştir. Kanuni Erzurum’a geldiğinde harabe bir şehirle karşılaştı. Bu şehirde hep Ermeni mezalimi anlatılır, konuşulur. Ama Erzurum bir çok katliama yıkıma maruz kalmıştır. Bunlardan bir tanesi de Şah İsmail’in 1521 yılında Erzurum’u işgal etmesi ile yaşanılır. Yavuz Sultan Selim karşısında 1514 yılında İran’ın Maku şehrine yakın Çaldıranda yenik düşmesinin intikamını Şah İsmail o savaştan 7 yıl sonra yani 1521 yılında Erzurum’u istila ederek buradaki sünni halkı katlederek almıştır. Şah ismailin ve bu şehrin ıssızlaşması ve tahribi Osmanlı arşivlerinde 1520-1530 yıllarında yapılan tahrirlerinin genel sonuçlarını içine alan Karaman Rum Vilayeti Tahrir Defterinden de anlaşılmaktadır. Erzurum vilayeti harap ve boş olduğundan padişah hassaları içine alınmıştır. Kanuni 1534 yılında geldiği Erzurum’da şehri gezer, Türbeleri ziyaret eder. Bol bol dua eder Kanuni Erzurum’un İran seferleri açısından önemli bir askeri üs olacağının farkındadır. Bunun için şehrin yeniden imar edilmesi ve iskana açılması amacıyla akrabaları olan Dulkadiroğlu Şah Mehmet bey ile kardeşi Ali mirza şahı Maraş’tan Erzurum’a davet eder. 1535 yılında ise Erzurum beyler beyliğini kurar. Erzurum paşa sancağı olur ve Şah Mehmed, beylerbeyi ilan edilir

Ümit Hocam bize biraz Erzurum Beylerbeyliğinden bahsedebilir misiniz? Beylerbeyliği döneminde Erzurum’da neler oldu? Ne türden değişiklikler oldu?

Efendim, yukarıda zikrettiğimiz gibi Erzurum beylerbeyliğinin kurulma süreci aslında Şah Mehmet bey ile kardeşi Ali mirza şahın Erzurum’a 8000 çadırla gelip yerleşmesi ile başlar. Moğol istilası, İran’ın toprak tecavüzleri ve Kürt yağmalarına karşı bir kale gibi duracak olan bu İki Dulkadir Sultanı 8000 çadırla Erzurum’a yerleşerek Erzurum’a bağlı bir çok kaleyi tamir ettirirler Şehrin harap ve terk edilmiş yerlerini tamire başlarlar. Takip edilen bu iskan politikası sayesinde Erzurum 20 –25 yıl içinde giderek yeniden toparlanmaya başlar. İki tahrir arasında geçen yaklaşık on beş yirmi yıllık bir süre içinde yirmi yeni mahalle ortaya çıkar ki bu mahallelerin bazılarının isimleri günümüze kadar gelmiştir. 1540’ta halkın isteğiyle yürürlüğe konan bir kanun ile bir kısım uygunsuz vergileri kanuni kaldırır. Bu durum Erzurum’un imar ve İskanını kolaylaştırır ve halkın gelip şehre yerleşmesini hızlandırır. Bu tarihlerden itibaren ancak ova köylerinde görülen Ermeniler de tekrar şehre yerleşmeye başlarlar ki bu bilgi Erzurum üzerindeki Ermeni iddialarına iyi bir cevap teşkil eder. Yeniden imarı ve iskanı tesis olan Erzurum, İran üzerine yapılan seferler sırasında önemli bir askeri üs haline getirilir Bayburt ve Kemah da paşa sanacağı olarak Erzurum Beylerbeyliğine bağlanır. Erzurum yeniden imar edilinceye kadar sadece bir kış Erzurum beylerbeyi Bayburt’ta kalır. Bazı bilgisizler bundan dolayı bir zamanlar Erzurum’un Bayburt’a bağlı olduğunu söylerler ki bu yanlıştır. O dönemde Beylerbeyliği sancağı Erzurum’dadır. Erzurum Beylerbeyliğinin sınırları, kuzeyde Doğu Karadeniz Dağlarından Ordu’daki Bolaman Deresine batıda Reşadiye, Zara, Koçhisar ve Kemah’a, güneyde Pülümür, Kiğı ve Malazgirt’e doğuda Tahir Geçidi ve Pasin Ovasına kadar uzanan bölgeleri içine almaktaydı. .Erzurum Sancağı da 10 nahiyeden müteşekkildi. Bunlar, Erzurum Merkezi, Karaz, Geçik, Tekman, Karaş , kali, Aşkale, Serçeme, Cinis, Çermeli ve Ovacık nahiyeleriydi. Kanuni Sultan Süleyman, ın ikinci İran seferinde (1548)beylerbeyliğinin sınırları daha da büyütüldü ve kuzeydeki Gürcü kalıntıları ortadan kaldırıldı.

Değerli kardeşim, şimdi Erzurum Kongresi için yapmış olduğumuz röportaja dönecek olursak orada önemli bir şey söylemiştik. Burada bunu bir daha zikretmek isterim. Erzurum kongresine katılan illerin sınırlarını gösteren bir haritayı getirip Erzurum beylerbeyliği haritası ile karşılaştırırsak birebir örtüşür. Bu ne demektir. Bu kongrenin sınırları ve içinde yaşayan halk bir bütündür. Ortak tarihi bir kimlikte gelmektedir. En sıkıntılı bir zamanda kim olduklarını hatırlayamasalar bile birlikte hareket ederler.

Şimdi bu kısa bilgiyi verdikten sonra Erzurum Beyler Beyliğinin idari yapısını kısaca özetlersek şunları söyleyebiliriz. ERZURUM BEYLER BEYİLİĞİ’NİN MERKEZ TEŞKİLATI 1Beyler Beylik Sarayı a) Erzurum Beylerbeyileri’nin Hasları b) Erzurum Paşa Sarayı c) Beylerbeyilerin Dairesi Halkı 2. Beylerbeyilik Divanı ve Belerbeyinin Yardımcıları a) Beylerbeyilik Divanı b) Divan Azaları ve Beylerbeyinin Diğer Yardımcıları (1) Defter Kethüdası (2) Timar Defterdarı (3) Defter Emini, Defter Kâtipleri ve Rusûm-ı Tezkire emini (4) Divan Kâtibi (5) Beylerbeyilik Defterli Çavuşları (6) Beylerbeyilik Mir-i alemi 3. Vilâyet Kadısı SANCAK İDARİ TEŞKİLATI 1. İdarî Teşkilat Ve İdarecileri Hakkında Genel Bilgi a) Sancak (1) Sancak ve Sancakbeyi (2) Sancak Kadısı b) Kaza (1) Kaza ve Kadılar c) Nahiye (1) Nahiye ve İdarecileri ç) Köy (1) Köy ve İdarecileri ERZURUM BEYLERBEYİLİĞİ’NE BAĞLI SANCAKLAR 1. Paşa Sancağı 2. Şarkî – Karahisar Sancağı 3. Trabzon Sancağı 4. Kiğı Sancağı 5. Eyâlet-i Çemişkezek (Çemişkezek Ocaklık Sancağı) 6. Kız-uçan Sancağı (Ocaklık) 7. Çemişkezek Sancağı 8. Mazgird sancağı (Ocaklık) 9. Pertek Sancağı (Ocaklık) 10. Sağman Sancağı (Ocaklık) 11. İspir Sancağı 12. Erzurum Sancağı 13. Pasin Sancağı 14. Hınıs Sancağı 15. Mamervan Sancağı 16. Akça-kale Sancağı 17. Oltu Sancağı 18. Batum Sancağı 19. Tortum Sancağı 20. Pert-ekrek Sancağı (Ocaklık) 21. Kemhıs Sancağı 22. Tavuskâr Sancağı 23. Peneskird Sancağı (Ocaklık) 24. Ardanuç Sancağı 25. Livane Sancağı (Ocaklık) 26. Ardahan Sancağı 27. Kars (Bardız) Sancağı 28. Tekman (Kale-i Abdullah) Sancağı 29. Yeni-kale ve Kurt-kale Sancağı 30. Şavşat Sancağı (Ocaklık) 31. Malazgirt Sancağı 32. Küçük Ardahan Sancağı (Ocaklık) 33. Acara Sancağı (Ocaklık) 34. Maçehîl Sancağı 35. Faş Sancağı 36. Micinkerd Sancağı

Ümit Hocam, neden beylerbeyliğin kurulması ve Erzurum’un yeniden iskan ve ihya edilmesinde Dulkadir oğulları seçilmiştir. Neden bir başka beylik veya Türkmen grubu değil de Dulkadir oğulları?

 

Dulkadiroğulları Oğuzların Bozok koluna bağlı bir Türk hanedanıdır. Tarihimizde zulkadiroğulları olarak bilinmektedir. Zulkadir, güçlü kudretli anlamına gelir. Kuranda zulkarneyn olarak zikredilen peygamberin Oğuzhan olduğuna dair rivayetler vardır. Zulkadir oğulları Oğuz Hanın yaşadığı şehirden Dünyaya yayılmışlardır. Zülkadir Oğulları İlk Müslüman ‘Sunni’ olan, Oğuz Türkmenlerindendir. Bu Özelliğinden dolayı Selçuklu Ordularında ‘Serdengeçti’ Asker olarak yer almış ve Anadolu’ya Selçuklu Ordularıyla gelmişlerdir.Şecaat ve cesaret timsali olan zülkadir oğulları hanedanı Mısır Tarihlerinde ve iran Tarihlerinde hep DULKADİR diye geçer.Dedekorkut bayat soyunun boy beğidir, fuzuli gibi ünlü divan şaiiri de bu boydandır. Erzurum Hasankalede doğup büyüyen , nef-i Dulkadir-i zülkadir şehzadesidir, Erzurum ve Hasankale dahil ilçelerinin tamamı aynı kan aynı soy olan Dulkadiroğlu soyundandır…Bu soyun evlatları bugün Erzurum’da iskan eder ve memleket meselelerinde hep aynı tepkiyi gösterirler bu ortak tepki damarlarındaki aynı kanın tezahürüdür. Erzurum kongresinin başarıya ulaşmasında ve bütün bir ülkeyi kapsayacak şekilde etkili olmasında bu kanın büyük bir önemi olmuştur. Dulkadir oğullarının seçilmesinde en önemli noktalardan ilki yıllarca hüküm sürdükleri coğrafyada İran ile olan zorlu mücadelelerinde başarılı neticeler almalarıdır. Erzurum Şah İsmail ile olan mücadelenin merkezi olacağı için Şah İsmail ve Safevi tehlikesini iyi bilen onları iyi tanıyan beylerin burada büyük yararlılık göstereceği açıktır.

Dulkadir sülalesi Osmanlı Devletinde, Osmanlı hanedanı dışında soylu, asile kabul edilen üç aileden birisidir. Bundan dolayı bu iki aile arasında çok sıkı akrabalık bağları kurulmuş, kız alınıp verilmiştir. Yıldırım Beyazıt, Çelebi Mehmet, II. Murat, Fatih Sultan Mehmet, II. Beyazıt bu sülaleden evlenmişlerdir. Dulkadir kızları bir çok padişahın ya annesi yada babaannesi olmuştur. Kanuni Sultan Süleyman’ın bu akrabalık bağına güvenmesi gayet normal değil midir?

 

 

 

Yorum yaz

Yorum yapmak için giriş yapmalısınız.