ERZURUM’DA OSMANLI DÖNEMİ HAMAMLARI

/ 2 Ocak 2018 / 502 / yorumsuz
ERZURUM’DA OSMANLI DÖNEMİ HAMAMLARI

Asırlar boyu Anadolu’nun en önemli yerleşim yerlerinden biri olan Erzurum’da, Osmanlı egemenliği sırasında pek çok yapı tipi ile birlikte hamamlar da inşa ettirilmiştir. Geçmişte, kaynak sularının bolluğu ile tanınan Erzurum’un, bu suların akıtıldığı hamam ve çeşme yapıları ile dikkat çeken bir şehir olduğu muhakkaktır. Erzurum’da Osmanlı döneminden on dört hamam günümüze ulaşmıştır. Bu çalışmada İç Kalenin bugün kullanılan güneydoğu yöndeki ana girişinin güneyinde bulunan hamam ile 2009 kazılarında Kale Mescidinin batısında, eski kale girişinin hemen doğusunda yer alan hamam kalıntısı, Kale Kazısının devam etmesi sebebi ile çalışmada ele alınmamış, on üç hamam yapısı tanıtılmıştır. Ancak Erzurum vakfiyeleri ve çeşitli kaynaklarda, günümüze ulaşmayan hamamların varlığı da tespit edilmiştir. XIX. yüzyıl Erzurum Salnameleri diğer yapı tiplerinde olduğu gibi şehirdeki hamam sayılarını belirtmesi açısından dikkate değerdir. 1288 H.-1871 M. ve 1289 H.1872 M. tarihli Salname-i Vilayet-i Erzurum’da hamam sayısı ondört, 1290 H.-1873 M. tarihli Salname-i Vilayet-i Erzurum’da bu sayı onbeş olarak gösterilmiştir. Salnamelerde Lala Mustafa Paşa Hamamı, Murat Paşa Hamamı günümüze ulaşmayan Ayas Paşa1 ve Yazıcızade İbrahim Paşa Hamamlarının da isimleri geçmektedir.2 1303 H.-1887 M. tarihli Salname-i Vilayet-i Erzurum’da hamamların sayısı onyedi olarak tespit edilmiştir.3 BOA’de bulunan Maliye Nezareti 1261-1262 H.1845-1846 M. tarihli Erzurum Temettüat Defterlerinde verilen bilgiye göre 1263 H. tarihli nüfus sayımında verilen hamam sayısı ise yalnızca dokuzdur.4 Caferiye Hamamı,5 Paşa Sarayı Hamamı, Mustafa Paşa Hamamı, Karakullukçu Hamamı, Yeni Hamam, Mermer Hamamı ve Çifte Hamam, günümüze ulaşmayan diğer Erzurum hamamlarıdır.6 Dünden bugüne kentin tarihi siluetini zenginleştiren, Osmanlı dönemi hamam mimarisinin Erzurum’daki temsilcileri aşağıda tanıtılmıştır.
1. Lala Mustafa Paşa Hamamı (Çöplük Hamamı)
Tebriz Kapısında yer alan, üzerinde kitabe bulunmayan hamamın, Lala Paşa Camiinin vakfı olduğu belirtilmektedir. Buna göre hamamın XVI. yüzyılda inşa edildiği kabul edilebilir.7 Klasik Osmanlı dönemi hamam şemasına sahip olan yapı, kuzey-güney doğrultusunda soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan tek fonksiyonlu bir hamamdır8 ( Plan 1) (Foto 1). Hamamın soyunmalık kısmına kuzeydoğudan bir kapıyla ulaşılmaktadır. Kare planlı olan bu bölüm, tromplar üzerine oturan kubbeyle kapatılmıştır. Ortasında fıskiyeli bir havuzu bulunan mekânın duvarlarını dolanan sekilere verilmiştir. Soyunmalık bölümünün güney kısmında bulunan bir kapıyla dikdörtgen planlı, ortada kubbe, yanlarda beşik tonozlarla kapatılmış ılıklık kısmına geçilmektedir. Ilıklıkta temizlik hücreleri ile havuz bulunmaktadır.9 Ilıklığın güneyindeki bir kapıdan ulaşılan sıcaklık kısmında merkezde bir kubbe ve bu merkeze açılan üç yönde beşik tonozla örtülü eyvanlara geçilmektedir. Sıcaklıkta güneydoğu, güneybatı ve doğuda olmak üzere kare planlı, üzerleri kubbe ile örtülü üç halvet hücresi vardır. Külhan kısmı, hamamın güneyinde yer almaktadır. Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz taş ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır. Hamam 13.11.1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.10
2. Kırkçeşme Hamamı
Kırkçeşme Mahallesinde bulunan hamamın kitabesi yoktur. Taşhanı yaptıran Rüstem Paşa’nın hayır eserlerinden biri olduğu ve plan özellikleri de dikkate alındığında hamam, XVI. yüzyıla tarihlendirilmektedir.11 Suyunu Erzurum Kalesinin altından çıkan kaynaktan alan hamam, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan bir plana sahiptir ( Plan 2) (Foto 2). Hamamın bugün mevcut olan soyunmalık ve ılıklık bölümü sonraki dönemlerde onarım görmüştür. Hamamın soyunmalık kısmına giriş batıdan sağlanmaktadır. Bu bölümde fıskiyeli bir havuz ve önünde de suyun akıtıldığı bir kurun bulunmaktadır.12 Soyunmalık iki katlı olarak düzenlenmiş, zemin katta doğu-batı ve güney yönlerini dolaşan soyunma sekileri, ikinci katta ise soyunma odaları yer almaktadır. Bu bölümün ikinci kattaki pencereleri kapatılarak soyunma hücrelerine dönüştürülmüştür. Soyunmalık bölümü sekizgen yüzeyli bir çatıyla örtülmüştür. Soyunmalığın kuzeybatı tarafından ılıklığa geçilmektedir. Üzeri kubbe ile kapatılmış olan ılıklığın ortasında bir şadırvana yer verilmiştir. Sıcaklık, klasik Osmanlı hamam planlarında sıkça kullanılan dört eyvanlı şemada düzenlenmiştir. Kubbenin altında, kare planlı göbektaşı vardır. Dört eyvanlı mekânın köşelerindeki halvet hücreleri kare planlı olup, üzeri kubbe ile örtülüdür. Bu mekânlara giriş, eyvanların birleştiği köşelere açılan kapılardan sağlanmaktadır. Sıcaklık kısmında günümüze ulaşmayan, ancak kaynaklarda bir onarım kitabesinin varlığından bahsedilmektedir.Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır. Hamam, 06. 05. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Hamamın kuzey yönüne bitişik bayanlar için düzenlenmiş ikinci bir kısmı daha bulunmaktadır. Hamam günümüzde çift fonksiyonlu olarak kullanılmaktadır.
3. Küçük Hamam
Ali Paşa Mahallesinde bulunan yapının üzerinde kitabe bulunmamaktadır. Erzurum Vakıf Mazbut Akar Defterlerinde Murat Paşa’nın evkafı olduğu kayıtlı olan hamamın plan özellikleri de XVI. yüzyıla uygun düşmektedir.14 Soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan hamam, tek fonksiyonlu bir plana sahiptir (Plan 3) (Foto. 3). Yapı, geçirdiği onarımlarla orijinal görüntüsünden tamamen uzaklaşmıştır. Bugün soyunma bölümüne ahşap çatılı bir dehlizden geçilerek girilmektedir. Soyunmalık kısmı, tromplar üzerine oturan kubbeyle kapatılmıştır. Bu bölümün güneybatısında ahşap tavanlı küçük bir mekân da günümüzde soyunmalık olarak kullanılmaktadır.15 Soyunmalığın doğusunda bulunan bir kapıyla ılıklığa ulaşılır. Ilıklık kısmı, yan yana dizilmiş üç küçük kubbe ve bunların köşelerinde sivri tonozla kapatılmış mekânlardan ibarettir. Sonradan kubbeleri ayıran kemerlerin içi, duvarla örülerek üç ayrı mekân elde edilmiştir. Bunlardan güneyde kalan kısım tuvalet, kuzeydeki tonozlu kısım ise batısında bulunan kapı ile kare bir mekâna bağlanmaktadır. Soyunmalık ve ılıklık kısmına oranla çok küçük olan hamamın sıcaklığı, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülüdür. Ortasında göbektaşının yer aldığı sıcaklığın güneybatı köşesinde, tonozla örtülü küçük bir mekân bulunmaktadır. Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır. Hamam, 07. 05. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen16 hamam günümüzde kullanılmaktadır.
4. Askeri Hamam
Yoncalık Mahallesinde, İl Halk Kütüphanesinin güneyinde yer alan kitabesi bulunmayan hamam, plan özelliklerinden dolayı XVI. yüzyıla tarihlendirilmektedir. 1981 yılına kadar askeriyenin denetiminde kalan hamam, bundan dolayı Askeriye Hamamı olarak isimlendirilmiştir.17 Doğu-batı doğrultusunda tek fonksiyonlu olarak düzenlenmiş hamam, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşmaktadır(Plan 9) (Foto. 4). Doğuda dikdörtgen çerçeve içine alınmış yuvarlak kemerli bir kapıdan soyunmalık kısmına geçilmektedir. Bu kısım, tromplar üzerine oturan ve dört yönde pencereleri bulunan bir kubbe ile kapatılmıştır. Ilıklığa, giriş kapısının ekseninden güneye kaymış bir kapıdan geçilmektedir. Ilıklığın üzeri tonozla örtülmüştür. Bu kısmın kuzeyinde tuvalete yer verilmiştir. Güneyindeki kapı sonradan açılmıştır.18 Ilıklığın batı yanından bir kapıyla sıcaklık bölümüne girilir. Sıcaklık, dört köşede tromplar üzerine oturan bir kubbe ile kapatılmıştır. Sıcaklığın dört köşesinde yıkanma sekileri ve kurnalar bulunmaktadır. Bu bölümün ortasında göbektaşına yer verilmiştir. Sıcaklığın kuzeyinde üzeri kubbeyle kapatılmış iki halvet hücresi vardır. Hamamın güneydoğu köşesinde sonradan değişiklik yapılmış, üstü eğimli çatı ile örtülü olan iki katlı ve girişi ılıklıktan sağlanan bir mekân düzenlenmiştir. Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır.19 Hamam 13. 11. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilmiş olup, günümüzde kullanılmamaktadır.20
5. Boyahane Hamamı
Karaköse Mahallesinde, Boyahane Camiinin doğusuna bitişik olan hamamın kapısı, üzerinde bulunan kitabesine göre, Kanuni Sultan Süleyman’ın hükümdarlığı döneminde 974 H.- 1566 M. tarihinde Hacı Emin Paşa tarafından yaptırılmıştır.21 Kaybolan kitabedeki metin şu şekildedir:
“Amere haze’l-hemmâme’l mahmiyyete ani’l âfâti ve’l-beliyyeti, eyyâme halîfeti’z-zemân Sultan Süleyman Han İbn Selim Han, edâmellâhü mülkehû, el-Hâc Emîn Paşa yesserâllahü mâ yürîdü ve yeşâü fi’d-dünyâ ve’l-âhirah senete erbâ’în ve seb’în ve tis’imietin”. Anlamı: Afet ve belalardan korunmuş olan bu hamamı zamanın halifesi Selim Han’ın oğlu Sultan Süleyman Han zamanında Allah mülkünü devam ettirsin Hacı Emin Paşa yaptırdı. Allah, dünya ve ahirette onun isteklerini ve dileklerini kabul etsin. Sene 974.22 İlk yapıldığında klasik Osmanlı hamam planına sahip olan yapı, çift fonksiyonlu bir hamamdır. Soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhandan oluşan hamamın, kadınlar kısmının soyunmalık bölümü 1621 tarihinde camiye dönüştürülmüş ve bir de minare eklenmiştir23 (Plan5) (Foto. 5). Kadınlar kısmının diğer bölümleri ise kapatılmıştır. 1968 tarihine kadar çok harap bir durumda olan hamam, bir süre depo olarak kullanılmıştır. Caminin onarımı VGM.’ce 1969 yılında tamamlanarak cami kısmı ibadete açılmıştır. Hamamın soyunmalık kısmına, kuzeybatıda bulunan eyvan türü bir kapıyla girilir. Soyunmalık kısmı, kare planlı olup üzeri kubbe ile örtülüdür. Bu kısmın etrafında soyunma odaları yer alır. Soyunmalık bölümünün kabinleri sonradan iki katlı olarak düzenlenmiştir. Bu bölümden geniş bir kemer açıklığı ile ılıklık kısmına geçilmektedir.24 Ilıklık, iki bölüm halinde düzenlenmiştir. Birinci bölüm, doğu-batı doğrultusunda olup ortası kubbe, yanlarda sivri tonozla örtülüdür. Günümüzde bu kısım tuvalet olarak kullanılmaktadır. İkinci bölüm ise üzeri üç kubbe ile örtülü bir mekândır. Sıcaklık, kısmına eksenden kaydırılmış bir kapı ile geçilmektedir. Sıcaklık klasik Osmanlı hamamlarının güzel bir örneğidir. Dört eyvan şemasına sahip olan bu bölüm, ortada kubbeyle kapatılmış sekizgen mekân, köşelerde kubbeli sekizgen dört halvet hücresinden meydana gelmektedir. Sıcaklık bölümünün ortasında da göbektaşı yer alır. Sıcaklığın kubbeleri orijinalde yıldız şeklinde iken son onarımlarda bu şekillerini kaybetmişlerdir.                                                                                                                                                                                                      6. Murat Paşa Hamamı
Erzincan Kapısı semtinde, Murat Paşa Camiinin güneyinde bulunan yapının kitabesi yoktur. Vakıf kütük defterlerinde Murat Paşa evkafına kayıtlıdır.26 Murat Paşa Camii ile aynı yıllarda, Kuyucu Murat Paşa tarafından XVI. yüzyılın ikinci yarısında yaptırıldığı kabul edilmektedir.27 Plan itibariyle klasik düzene sahip soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan hamam, tek fonksiyonludur (Plan 6). Hamama batı cephesinin ortasında basık kemerli eyvan türü bir kapı ile girilmektedir (Foto. 6). Hamamın girişinde kubbeli küçük bir mekân vardır. Bunun iki yanında sonradan eklenmiş olan tonozlu mekânlar yer alır. Girişteki küçük kubbeli bölümden sonra hamamın soyunmalık bölümüne ulaşılmaktadır. Hamamın soyunmalık kısmı, büyük bir kubbe ile örtülüdür. Soyunmalığın taştan yapılmış sekileri, girişinin dışındaki üç yanı dolanmaktadır. Soyunmalığın ortasında bir de havuz yer almaktadır. Soyunmalık bölümünün doğu duvarına açılmış bir kapıdan ılıklık bölümüne geçilmektedir. Ilıklık, enine dikdörtgen şeklinde bir mekân olup kuzey-güney uçlarında beşik tonozla, orta kısımda ise, üç küçük kubbe ile örtülüdür. Güney kısmında tuvaletler bulunur. Ilıklığın ortasından geçilerek ulaşılan sıcaklık bölümü merkezi kubbeli ve dört eyvanlı, dört halvet hücreli klasik bir plan düzenlemesi gösterir. Sıcaklığın ortasında sekizgen bir göbektaşı vardır. Köşelerde bulunan halvet hücreleri, sekizgen birer kubbe ile eyvanlar ise beşik tonozla kapatılmıştır. Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz taş ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır. Korunması gereken kültür varlığı olarak 08. 05. 1976 tarihinde tescil edilmiş olan hamam ,28 1996 yılında onarılmış olup, halen kullanılmaktadır.
7. Erzurum (Pastırmacı-Fuadiye) Hamamı Gürcü Kapısı semtinde yer alan hamamın üzerinde kitabe bulunmamakta plan ve mimari özelliklerine göre XVII. yüzyıla tarihlendirilmektedir.29 İlk olarak Pastırmacı Hamamı daha sonra Fuadiye Hamamı, günümüzde ise Erzurum Hamamı olarak anılmaktadır.30 Klasik Osmanlı hamam plan düzeninde yapılan hamam, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşmaktadır (Plan 7) (Foto. 7). Hamamın girişi atkıtaşlı olup, üst kısmı yuvarlak kemerlidir. Girişin üzerinde küçük bir pencereye yer verilmiştir. Soyunmalığa çift kanatlı, ahşap bir kapıdan girilmektedir. Kare mekânlı olan bölümün en dikkat çeken yanı üst örtüsüdür. Bu kısım ahşap sütunlarla taşınan, sekiz dilimli, ahşap bir kubbeyle örtülüdür ve üç katlı bir düzenleme göstermektedir. Mekânın ortasında mermerden yapılmış sekizgen planlı şadırvanlı bir havuz vardır.31 İkinci katta soyunma hücrelerinin yer aldığı kısmın korkulukları, ahşaptan bitkisel bir bezemeye sahiptir. Bu bölümün üçüncü katı, balkon şeklindedir. Soyunmalıktan ılıklığa geçişi sağlayan kapının üzerinde havalandırma bacasına yer verilmiştir. Ilıklık, hamamın en çok onarım geçiren bölümüdür. İlk yapıda ılıklığın kuzey-güney yönünde uzanan beşik tonozla örtülü tek bir mekân olduğu tahmin edilirken bu mekânın güney kesimi bir duvarla bölünmüş ve halvet hücrelerinden biri de sıcaklıktan ayrılarak müstakil bir mekân haline getirilmiştir.32 Bir dönem burasının kadınlar kısmı olarak kullanıldığı daha sonra kazan dairesi olarak değerlendirildiği bilinmektedir. Güneydoğudan bir kapıyla ulaşılan bu kısmın üzeri, beşik tonozla örtülüdür. Kuzeyde ikiye bölünen ılıklıkta bir de tuvalete yer verilmiştir.Sıcaklık bölümü, kare planlı olup üzeri kubbeyle örtülüdür. Sıcaklığın ortasında göbektaşı ve etrafında buraya açılan altısı dikdörtgen ikisi kare sekiz halvet hücresi bulunmaktadır. Hücrelerin üzeri çapraz tonozlarla kapatılmıştır.35 Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır. 08. 05. 1976 yılında korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen hamam halen kullanılmaktadır.                              8. Hanım Hamamı (Numune Hamamı)
Esat Paşa Mahallesinde bulunan ve Raziye Hanım tarafından yaptırılan hamamın, kitabesi yoktur. Vakıflar Genel Müdürlüğünde bu yapı Raziye Hanım vakfına kayıtlı olarak geçmektedir.37 İnşa özelliklerine göre, XVII-XVIII. yüzyılda yaptırılmış olmalıdır. Soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerden oluşan tek fonksiyonlu bir hamam özelliğindedir (Plan 8) (Foto. 8). Soyunmalık kısmına hamamın doğusunda bulunan merdivenlerle inilmektedir. Tromplara oturan bir kubbe ile örtülü bu bölümün ortasında bir havuz yer alır. Soyunmalığa sonradan ilave edildiği anlaşılan kuzeydeki ikinci soyunmalık bölümü, ana bölüme iki kapı ile açılmaktadır. Bu bölümün kuzeybatısından bir kapıyla, üzeri tonozla örtülü derinlemesine bir mekân olan ılıklığa geçilmektedir. Sekizgen planlı, üzeri kubbe ile örtülü olan sıcaklığın ortasında, göbektaşı bulunmaktadır. Sıcaklığın güneyinde, üzerleri kubbe ile örtülü sekizgen planlı halvet hücreleri yer alır. Sıcaklığın hemen batısında su deposu ve külhan bölümü vardır. Dış mimarisi ile hiçbir özelliği olmayan hamamın içi daha bakımlıdır (Foto 9). Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz taş ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır. 08. 05. 1976 tarihinde kültür varlığı olarak tescil edilen hamam39 kullanılmaya devam etmektedir.                                                                                                                                                                                                                 9. Çifte Göbek Hamamı
Yeğenağa Mahallesinde yer alan ve üzerinde kitabe bulunmayan hamamı, İ. Hakkı Konyalı, bir kısmının Bakırcı Camiinin vakfı olarak hayırsever Bakırcı Hacı Mustafa, bir kısmının da Derviş Ağa tarafından yaptırıldığını belirtir.40 Rahmi Hüseyin Ünal ise hamamı XVIII. yüzyılın ilk yarısına tarihlendirmiştir.41 Hamam planları içinde farklı bir uygulamaya sahip olmasıyla dikkati çeken Çifte Göbek Hamamı, adını iki büyük kubbeli sıcaklık bölümünün olması ve her iki kubbeli kısımda da birer göbektaşı bulunmasından almaktadır. Yapı, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan tek fonksiyonlu bir hamamdır (Plan 9) (Foto. 10). Yapının girişi, 2007 yılına kadar doğu duvarına sonradan açılmış bir kapı ile sağlanırken, onarım sonrasında kapatılmış olan orijinal giriş, yeniden açılarak kullanılmaya başlanmıştır.43 Tromplar üzerine oturan bir kubbe ile örtülü olan soyunmalığın batı bölümü, farklı bir uygulama ile genişletilmiştir. Soyunmalığın batı duvarı genişliğinde olan bu eklenti, iki sütun üzerine oturan üç kemerle soyunmalığa bağlanmaktadır. İki sütun arasında kalan kısmın doğu bölümü, kubbe ile batıbölümü de tonozla örtülüdür. Sütunlarla duvarlar arasında kalan kısımlar, birer yarım manastır tonozla örtülüdür. Zemini taş döşeli olan soyunmalığın ortasında havuza yer verilmiştir45 ( Foto. 11). Hamamın soyunmalığın güneyindeki bir kapı ile ılıklığa geçilmektedir. En çok onarılan bölüm olan ılıklığın üzeri günümüzde iki küçük kubbe ile örtülüdür. Batıda yer alan tek kubbeli kısım ve doğudaki iki kubbeli kısım, sonraki dönemlerde ılıklık mekânından ayrılmış ve sıcaklık kısmına dâhil edilmiştir. Günümüzde sivri kemer tonozlu dar uzun koridor, tuvalet olarak kullanılmaktadır.46 Dikdörtgen plana sahip sıcaklık kısmı iki sütun üzerine oturtulan kemerlerle birbirinden ayrılan ve tromplar üzerine oturan iki eş büyük kubbe ile örtülüdür (Foto. 12). Ilıklık bölümünden eklenen halvet hücrelerinin yanı sıra sonradan sıcaklığın güneydoğu köşesine bir halvet hücresi daha ilave edilmiştir. Hamama ismini veren çifte göbektaşları, iki büyük kubbenin altında sekizgen bir alt yapıya sahiptir.47 Sıcaklığın güney kesiminde, külhan ve su deposuna yer verilmiştir. Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz ve kesme taş, örtü sisteminde tuğla kullanılmıştır. 13. 11. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen48 yapı, 2007 yılında onarılmış ve günümüzde kullanılmaktadır.
10. Gümrük Hamamı
Eminkurbu Mahallesinde yer alan yapı, XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilmiş olup 1113 H.- 1717 M. yılında Hacı Derviş İbrahim tarafından yaptırılan Gümrük Camiine vakfedilmiştir.49 Hamam, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan tek fonksiyonlu bir plana sahiptir. Yapının giriş kapısı ana eksen üzerinde olmayıp yanda bulunmaktadır50 (Plan 10) (Foto. 12). Hamamın soyunmalığı, tromplar üzerine oturan kubbe ile örtülüdür. Soyunmalığın ortasına bir havuz yerleştirilmiştir. Bu kısmın kuzeydoğusunda, üzeri tonozla örtülü ikinci bir soyunmalık kısmı daha bulunmaktadır. Hamamın ılıklığı, sıcaklık bölümünün doğu eyvanının kapatılması ile oluşturulmuştur. Ilıklığa, soyunmalığın kuzeybatısında bulunan bir girişle ulaşılır. Ilıklığın ortası kubbe, yanları çapraz tonozla örtülmüştür. Bu bölümün kuzeyindeki kubbeli mekân tuvalet olarak değerlendirilmiştir. Sıcaklığa giriş, ılıklığın batısındaki kapıyla sağlanır. Sıcaklık, dört eyvanlı bir düzenleme gösteriyordu. Ancak doğu eyvanının kapatılması ile üç eyvanlı şekle dönüştürülmüştür.51 Dört köşede dört halvet hücresine yer verilmiş, kuzeydoğudaki halvet hücresi küçültülmüştür. Göbektaşının bulunduğu orta mekân kubbeyle, eyvanları ise tonozla kapatılmıştır. Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz ve kesme taş, üst örtüde ise tuğla kullanılmıştır. 07. 05. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen52 hamam, bugün kullanılmamaktadır.
11. Tahta Hamamı                                                                                                                                                                                                            Kadana Mahallesinde bulunan İbrahim Paşa Camiinin vakfı olan hamam, XVIII. yüzyılın ortalarına tarihlendirilmektedir.53 Yapı, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan tek fonksiyonlu bir hamamdır (Plan 11) (Foto. 13). Yapının güney duvarında bulunan geniş ve derin bir dehlizden geçilerek kare planlı soyunmalık bölümüne ulaşılır. Orijinalde kubbe ile örtülü olan bu bölüm daha sonra ahşap bir tavanla kapatılmıştır. Soyunma yerinin güneydoğu köşesindeki bir kapıdan bir tonozla örtülü kare mekâna geçilir .54 Bu mekânın güneydoğusunda bulunan bir kapıyla eski su deposu ve külhan bölümüne ulaşılmaktadır (Foto. 14). Soyunmalığın batı duvarında, cepheden taşıntı yapan bir kapı ile hamamın ılıklık55 kısmına geçilmektedir. Ilıklık, kare planlı üzeri beşik tonozla örtülü, iki mekândan oluşmaktadır. Batıdaki mekândan küçük bir kapıyla tuvalet kısmına ulaşılır. Ilıklığın doğu köşesindeki bir kapıyla sıcaklığa geçiş için yapılmış ikinci küçük bir mekâna girilmektedir.56 Hamamın dikkat çeken yanı olan sıcaklık kısmı dikdörtgen bir şemaya sahiptir. Ortasında sekizgen tabana oturan bir göbektaşının yer aldığı bu mekânın üzeri, beşik tonozla örtülmüştür. Halvet hücrelerinin sayısı bu hamamda azalmış, kuzeyde küçük bir halvet hücresine yer verilmiştir. Yapıda malzeme olarak, beden duvarlarında moloz ve kesme taş, üst örtüde ise tuğla kullanılmıştır. 13.11.1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen57 hamam, günümüzde kullanılmaktadır.
12. Şeyhler Hamamı
Şeyhler Mahallesinde, Şeyhler Camiinin vakfı olarak yaptırılan yapı, XVIII. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilmektedir. Camiinin vakıf kayıtlarında 1150–1180 H. 1737–1766 M. tarihi geçmektedir.58 Bu nedenle hamamın da bu tarihlerde yapılmış olduğu kabul edilebilir. Klasik Osmanlı hamam şemasında olan yapı, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan tek fonksiyonlu bir hamamdır59 ( Plan 12) (Foto. 15). Doğu yönünde caddeye açılan bir kapıdan, içerisinde Külhan-i Baba Türbesinin de yer aldığı, üstü ahşap tavanlı olan giriş holünden hamamın soyunmalığa açılan asıl kapısına ulaşılır (Foto. 124). Kare planlı olan soyunmalık, tromplar üzerine oturan bir kubbe ile örtülüdür. Zemini taş döşeli olan soyunmalığın ortasında bir havuz bulunmaktadır.60 Batı duvarındaki kapı ile kuzey-güney doğrultuda uzanan dikdörtgen planlı, ortada üç küçük kubbe ve uçlarda sivri tonozlarla örtülü ılıklık kısmına geçilmektedir. Bu alanın güneyinde üzeri tonozla örtülü tuvaletler vardır. Hamamın sıcaklık bölümüne, ılıklığın batı duvarındaki kapı ile ulaşılmaktadır. Dört eyvanlı klasik şemaya göre oluşturulan sıcaklık, kubbeli bir orta mekân ile yanlarda eyvanlardan meydana gelmiştir. Bunun köşelerinde de simetrik olarak yerleştirilen sekizgen planlı, kubbeli halvet hücreleri bulunmaktadır. Kubbe ile örtülü orta mekânda sekizgen tabanlı bir göbektaşı mevcuttur61 (Foto. 16). Hamamın külhan ve su deposu, sıcaklık bölümünün batısında yer almaktadır.62 Yapıda malzeme olarak beden duvarlarında moloz taş ve kesme taş, üst örtüde ise tuğlaya kullanılmıştır. 25. 03. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen 63 yapı, günümüzde oldukça haraptır.
13. Saray Hamamı                                                                                                                                                                                                             Emir Şeyh Mahallesinde yer alan hamam giriş kapısı üzerindeki mermer kitabeye göre 1119 H.- 1707 M. yılında, Derviş Ağa tarafından yaptırılmıştır.Kitabe metni şöyledir:
Yapup Derviş Ağa Ferzend-i yekta Bu hamam-ı Lâtifi etti ihya Ne hamam-ı ferah bahşaki oldu Selim mevki-i makbul-i ara Binası-dil-küşa tarhı dil ara Ayni söyledim itmamına tarih Havası hoş zehî hamam-ı ziba 1119
Yapı, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan tek fonksiyonlu bir hamamdır66 ( Plan 13) (Foto. 17). Hamama giriş, kuzeydoğu köşede sonradan ilave edilmiş bir holden sağlanmıştır.67 Zemini taş döşeli olan bu kısımda sekizgen tabanlı bir havuz vardır. Soyunmalık kare planlı olup, tromplar üzerine oturan bir kubbe ile örtülüdür. Soyunmalığın girişi karşısında bulunan bir kapıdan, çapraz olarak yerleştirilen iki kubbe ile örtülü bir mekâna geçilmektedir. Soyunmalık girişinin yanında, sonraki dönemlerde eklenmiş olabileceği tahmin edilen, soyunmalık olarak kullanılan küçük, kare bir mekân daha bulunmaktadır. Soyunmalıktan sonra ulaşılan ılıklık bölümü, orijinalde üzerleri kubbe ile örtülü üç bölümden oluşuyordu. Fakat sonraki dönemlerde batıdaki kubbeli kısım bir duvarla diğerlerinden ayrılmış, sıcaklık bölümüne dâhil edilerek halvet hücresine dönüştürülmüştür.68 Dikdörtgen forma sahip olan ılıklığın üzeri, iki kubbe ile örtülmüştür. Doğuda yer alan tuvalet bölümü, çapraz dar bir koridorla ılıklığa bağlanmaktadır. Ilıklıktan sıcaklığa basık kemerli bir kapıyla girilmektedir. Kare planlı, tromplar üzerine oturan tek kubbeli sıcaklık bölümünün doğusunda iki, kuzeyinde sonradan halvete dönüştürülen bir halvet hücresi yer almaktadır. Sıcaklığın batısında ve güneyinde, halvet hücresine yer verilmemiştir. Bu yönüyle hamam, farklı bir plan şekli göstermektedir.69 Sıcaklığın güneyinde külhan yer alır. Hamamın içerisinde bir su terazisinin bulunduğu ve bu teraziden farklı çeşmelere su dağıtıldığı kaynaklarda belirtiliyorsa da günümüzde böyle bir su terazisi yoktur.Hamamda malzeme olarak beden duvarlarında moloz ve kesme taş, üst örtüde tuğla kullanılmıştır.71 08. 05. 1976 tarihinde korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen yapı,72 2006–2007 yılında Erzurum Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restore edilmiş olup, günümüzde faaliyetini sürdürmektedir.                                                              DEĞERLENDİRME:Erzurum’da tanıtmaya çalıştığımız hamamlar, XVI-XVIII. yüzyıllardan kalan Osmanlı dönemi hamamlarıdır. Hamamların üzerinde Saray Hamamının (1736) dışında kitabe bulunmamaktadır. Soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan Erzurum hamamları, klasik Türk hamamlarının özelliklerini yansıtmaktadır. Erzurum hamamlarının girişleri oldukça sade görünüme sahiptirler. Lala Mustafa Paşa, Kırkçeşme, Küçük, Askeriye, Boyahane, Hanım, Çifte Göbek, Gümrük, Tahta, Şeyhler ve Saray Hamamlarının girişleri, basit kemerli birer kapı görünümündedir. Erzurum ve Murat Paşa Hamamlarının girişleri ise taç kapı şeklinde dışa yansıtılmıştır. Erzurum’daki hamamlardan Boyahane Hamamı ilk yapıldığında çift fonksiyonlu olup sonraki onarımlarla kadınlar kısmının soyunmalık bölümü camiye çevrilmiştir. Kırkçeşme Hamamı ise onarımlarla çift fonksiyonlu hale getirilmiştir. Lala Mustafa Paşa, Küçük, Askeriye, Murat Paşa, Erzurum, Hanım, Çifte Göbek, Gümrük, Tahta, Şeyhler ve Saray Hamamları tek fonksiyonludurlar. Erzurum hamamlarının soyunmalık kısımları genellikle kubbe ile örtülü olup, onarımlarla günümüze ulaşmıştır. Kırkçeşme ve Boyahane Hamamlarının bu bölümleri iki katlı olarak yenilenmiş, Hanım Hamamının bu kısmına ikinci bir soyunmalık eklenmiş, Tahta Hamamında ise soyunmalık, orijinalitesini kaybederek düz örtü ile kapatılmıştır. Erzurum hamamlarının soyunmalıklarında sekiler ile genellikle kubbenin altına gelecek şekilde fıskiyeli havuzlar görülmektedir. Erzurum hamamlarında soyunmalık kısımlarından geçilen ılıklık bölümleri, Lala Mustafa Paşa, Küçük ve Murat Paşa Hamamlarında enine dikdörtgen şekilde düzenlenmiştir. Hanım Hamamının ılıklık kısmı ise derinlemesine plan özelliğiyle dikkat çekmektedir. Hamamların ılıklık kısmı da genellikle onarım geçirmiştir. Hamamlarda ılıklığı ile farklılık gösteren Boyahane Hamamının bu kısmı iki bölümlü olup bu bölüm sonraki onarımlarla değiştirilmiş ve tuvalete dönüştürülmüştür. Hamamların önemli birimlerinden biri de sıcaklık kısmıdır. Bu kısımlar her bölge ve dönemde tipolojiyi belirleyen mekânlardır. Erzurum Boyahane, Kırkçeşme, Şeyhler ve Muratpaşa Hamamlarında sıcaklık bölümleri klasik dört eyvanlı plan şemasındadır (Tablo 1). Benzer uygulamaları, Tokat Sultan Hamamı (XIII. yüzyıl) erkekler bölümünde, Divriği Aşağı Hamam (XIV. yüzyıl), Edirne Beylerbeyi Hamamı (1428), Edirne Tahtakale Hamamı (1435),73 Tokat Paşa Hamamı (1435), Edirne Topkapı Hamamı (1444), Eskişehir Seyidler Hamamı (1490), Trabzon Tophane Hamamı (1494), Kütahya Balıklı (Rüstem Paşa) Hamamı (1549) kadınlar kısmında, Tokat Ali Paşa Hamamı ( XVI. yüzyıl), Tire Eski Hamam (XVI. yüzyıl), Kütahya Kemer Hamamı (XVI. yüzyıl) , Edirne Sokullu Mehmet Paşa Hamamı (XVI. yüzyıl), İstanbul Edirnekapı Mihrimah Sultan Hamamı (1562–1565) ,74 Azapkapı Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi Hamamlarında (1577) görmek mümkündür.75 Boyahane, Şeyhler ve Murat Paşa Hamamlarında dört eyvanlı sıcaklık kısmının dört köşesinde sekizgen planlı, üzerleri kubbe ile kapatılmış halvet hücreleri yer almaktadır. Kırkçeşme Hamamında ise yine dört eyvan ve köşelerde kare formlu dört halvet hücresi bulunmaktadır. Lala Mustafa Paşa ve Gümrük Hamamları sıcaklık kısmı üç eyvanlı tiptedir (Tablo1). Uygulamanın Erzurum dışındaki örnekleri arasında Tire Tahtakale Hamamı (1426- 1442), Bursa Emir Sultan Süleyman Hamamı (1426), Karaman Seki Hamamı (XIV. yüzyıl), Sivrihisar Seydiler Hamamı (XIV. yüzyıl), Karaman Sekizçeşme Hamamı (XV. yüzyıl) , Balat İlyas Bey Hamamı (XV. yüzyıl), Balıkesir Zağnos Paşa Hamamının (1461) erkekler bölümü, Ankara Karacabey Hamamı (XV. yüzyıl), Konya Meram Hasbeyoğlu Hamamı (XV. yüzyıl), Afyon Gedik Ahmet Paşa Hamamı (XV. yüzyıl) ,76 Kemaliye Taşdibi (Medrese) Hamamı (XVII. yüzyıl), İçel Mamuriye Hamamı (XVIII. yüzyıl) sayılabilir.77 Lala Mustafa Paşa ve Gümrük Hamamlarının halvet hücreleri kare formlu ve üzerleri kubbeli olarak yapılmıştır. Tek eyvanlı plan tipinde yapılmış olan hamamlar, Anadolu’da Selçuklu döneminden itibaren yoğun bir biçimde görülmektedir. Erzurum’da tek eyvanlı hamam sadece Erzurum (PastırmacıFuadiye) Hamamıdır ( Tablo1). Eyvan kısmı hamamın giriş bölümünü oluşturmaktadır. Bu plan tipinin Anadolu’daki örnekleri arasında Tokat Mevlana Hamamı (XIII. yüzyıl), Kayseri Sultan Hamamı (XIII. yüzyıl), Pazar Halil Bey Hamamı (XIV. yüzyıl), Pazar Beyovası Hamamı (XIV. yüzyıl), Kütahya Saray Hamamı (XIV. yüzyıl) , Gelibolu Saruca Paşa Hamamı (1454) , Balıkesir Zağnos Paşa Hamamının (1461) kadınlar bölümü 78Akhisar Sarı Ahmet Paşa Hamamı (1488) , Bursa Tahtakale Hamamı (1561), Afyon Zile Işık Hamamı (XVIII. yüzyıl) sayılabilir.79 Erzurum Hamamında halvet hücreleri, dikdörtgen ve kare formlu, üzerleri çapraz tonozla örtülü sekiz halvet hücresi vardır. Hanım Hamamının sıcaklık bölümü yıldızvari sıcaklık tipindedir (Tablo1). Sıcaklık sekizgen bir düzenlemeye sahiptir. Benzer sıcaklık uygulaması İstanbul Mahmut Paşa Hamamı (1466), Çemberlitaş Nurbanu Valide Sultan Hamamı (1574), Üsküdar Atik Valide Hamamında (1579), İzmit Pertev Paşa Hamamı (1579), İstanbul Tophane Kılıç Ali Paşa Hamamı (1580) Karaman Yeni Hamam (XVI. yüzyıl) da görülmektedir.80 Hanım Hamamında farklı bir uygulama sekizgen sıcaklık bölümüne uygun olarak yapılmış sekizgen halvet hücrelerine yer verilmesidir. Küçük ve Saray Hamamlarının sıcaklık kısımları kare planlıdır ( Tablo1). Saray Hamamının halvet hücreleri kare ve üzerleri kubbe ile örtülüdür. Küçük Hamamın halvet hücreleri ise yapıya uygun bir şekilde küçük formda ve dikdörtgen plan özelliği gösterir. Çifte Göbek ve Tahta Hamamının sıcaklık kısımları, enine sıcaklık formunda yapılmışlardır ( Tablo1). Benzer örneklerini Edirne Tahtakale Hamamının kadınlar kısmı (1435), Edirne Mezit Bey Hamamı (1442), Manisa Alaca (Hamza Bey) Hamamı (XV. yüzyıl), Edirne Saray Hamamının kadınlar kısmı (XV. yüzyıl),81 Manisa Hüsrev Ağa (Araplar) Hamamı (1558), Manisa Dilşikar Hamamında (1579–1580) görebiliriz.82 Çifte Göbek Hamamında halvet hücreleri kare ve üzerleri kubbe ile örtülüdür. Tahta Hamamının halvet hücreleri ise kare planlıdır. Fakat üst örtüde tonoz kullanılmıştır. Erzurum hamamlarında külhan, genellikle sıcaklığın gerisinde ve sıcaklık boyunca uzanan, beşik tonoz veya sivri tonozla örtülü bir mekândır. Tonozun tepesinde aydınlatmayı sağlayan ışıklıklar bulunmaktadır. Sade bir görünüm yansıtan Erzurum hamamlarında süslemeye yer verilmemiştir. Kesme taş ve moloz taşla inşa edilen Erzurum hamamlarının üst örtülerinde tuğla kullanılmıştır.                                                                                                                                   Sonuç olarak;Erzurum’da bulunan Osmanlı dönemi hamamları, soyunmalık, ılıklık, sıcaklık ve külhan bölümlerinden oluşan klasik Türk hamam planlarına sahiplerdir. Sıcaklık bölümleri, dört eyvanlı, üç eyvanlı, tek eyvanlı, yıldızvari, sekizgen ve kare planlı olmak üzere çeşitlilik göstermektedir. Klasik hamamlarının planlarını yansıtan bu yıkanma yapıları, yöresel özelliklere uyarlanarak düzenlenmişlerdir.
Yrd. Doç. Dr. Zerrin Köşklü
ARAŞ. GÖR.Sahure ÇINAR

 Planlar